Luis in de pels

Protestzangers of muzikanten van Koerdische afkomst veel van de cd's die winnaar van de Prins Clausprijs Hasan Saltik uitbrengt, zijn de Turkse staat zeer onwelgevallig....

Wie vanuit Sultanahmet, de oude stad ten zuiden van de Gouden Hoorn, per auto naar het noordelijk gelegen Taxim rijdt, passeert vlak vde Atatug een opvallend gebouwencomplex, bestaande uit zes segmenten met elk een grote binnenplaats. 'Unkapani Blok 6' in Istanbul is het verzameladres van de complete Turkse muziekindustrie, verdeeld over vier verdiepingen. Alle labels en distributeurs houden hier kantoor. Een beetje weggemoffeld op de bovenste verdieping bevinden zich de burelen van Kalan M

'Weet je hoe ik voor het eerst van de Prins Claus Prijs hoorde?' Hasan Saltik drukt zijn tiende sigaret van het gesprek uit en neemt een slok koffie. 'Ik kreeg een telefoontje van iemand bij het ministerie van Cultuur, die me 50 duizend euro bood als ik de prijs niet zou aannemen en dreigde met intrekking van onze productielicensie als ik het toch zou doen. Vervolgens kwam er een telegram van de minister van Buitenlandse Zaken, die me hoogstpersoonlijk feliciteerde met deze bijzondere onderscheiding. Ik heb meteen een fotokopie van dat telegram naar het ministerie van Cultuur gestuurd. Nooit meer iets van gehoord.'

Vorig jaar ontving Saltik een van de tien prijzen die het Prins Claus Fonds elk jaar toekent. Saltik kreeg de zijne vanwege 'de centrale rol die hij speelde in de redding, herontdekking en documentatie van de culturele diversiteit van muziek uit Turkije en omstreken'. Als oprichter van het Kalan-muzieklabel brengt hij, aldus het Prins Claus Fonds, 'soms onder moeilijke omstandigheden, muziek uit van verschillende minderheidsculturen'.

Al bijna vijftien jaar lang is de platenbaas een luis in de pels van de Turkse overheid. De eerste cd's die hij in 1991 uitbracht op zijn eigen label gefinancierd met 1000 DMark die hij bij zijn broer had geleend door zich in de schulden te steken bij opnamestudio's en perserijen waren van protestzangers die de politieke situatie in het land bekritiseerden. Later volgden platen met muziek van Koerden, Lazen, Assyri, Pontische Grieken, joden, zigeuners en andere etnische en culturele minderheden die volgens de offici Turkse staatsideologie eigenlijk niet bestaan en die in de media veelal worden doodgezwegen.

Saltik: 'Maar die ideologie is niet stevig verankerd in wetgeving. Als wij bijvoorbeeld een plaat met Koerdische muziek uitbrengen, is dat op zich niet strafbaar. Maar het afdrukken van liedteksten in het Koerdisch is dat wel, omdat die taal in Turkije niet zou bestaan. De ene keer worden de hoesjes in beslag genomen, de andere keer wordt onze productielicensie ingetrokken. Uiteidelijk lopen zulke acties meestal stuk in de rechtszaal. En dan beginnen de anonieme bedreigingen, soms zelfs met de dood.'

Het kan nog veel gekker. In 2002 er lopen dan nog steeds enkele rechtszaken tegen Kalan, waarvan sommige zich al bijna tien jaar voortslepen krijgt Saltik het verzoek om een plaat te produceren met B Ecevit, de minister-president van het land. Ecevit is behalve politicus ook dichter en zijn partij wil een plaat uitbrengen waarop hij zijn poe voorleest. Kalan heeft namelijk niet alleen een opstandig imago, maar wordt ook door vriend vijand gezien als garantie voor kwaliteit.

Halverwege de jaren negentig komt Saltik tijdens reizen naar Griekenland en Portugal in aanraking met collega's die oude archieven doorpluizen op zoek naar juweeltjes uit de eigen muzikale geschiedenis. Dat brengt hem op het idee om Anatoliaar eigen muzikale geschiedenis terug te geven, een oneindig gevarieerder en rijker geschakeerd verleden dan de Turkse regering haar onderdanen wil doen geloven. Aanvankelijk blijven de schatkamers van overheden en staatsomroepen voor hem gesloten en moet hij het doen met particuliere bronnen. Maar de eerste uitgaven in de archiefserie van Ottomaanse muziek maken zo'n diepe indruk, dat universitaire onderzoekers gratis hun diensten aanbieden.

Vervolgens sluiten de media het initiatief in hun armen en begint het tij voor Kalan te keren. Saltik: 'Sindsdien hebben we ook goede vrienden op hoge posten bij de overheid. Soms waarschuwen zij ons zelfs voor acties die conservatieve collega's van zins zijn tegen ons te ondernemen.'

De reputatie van Kalan als kwaliteitslabel werkt als een magneet op muzikaal talent. Multi-instrumentalist Erkan Ogur en zanger Ismail Demircioglu maken al jaren deel uit van de 'stal' van Kalan. Van hun drie gezamenlijke albums met Anatolische volksmuziek zijn tot dusver meer dan een half miljoen exemplaren verkocht. Hun plechtstatige en sobere interpretaties hebben een heuse revival van oude volksliederen teweeggebracht, met name onder jongeren. Het meest recente wapenfeit van Kalan is het debuut van zangeres Aynur eerder dit jaar. Saltik: 'Nooit eerder is op de Turkse televisie een Koerdische vocalist te zien geweest. Dit is een absolute doorbraak. Bovendien is het een vrouw. Dat beschouw ik als een dubbele politieke overwinning.'

Over de toekomst is Saltik voorzichtig positief: 'In dit land weet je het nooit. Dat de huidige liberalisering tot stand zou worden gebracht door de islamisten had echt niemand verwacht. De situatie is enorm verbeterd. Voor ons zijn nu bijna alle wettelijke beperkingen opgeheven en wat resteert, zijn vooral restanten van de oude zelfcensuur. Toch beseft iedereen dat deze acties van de regering deels opportunistisch zijn. Daarom vind ik het ontzettend belangrijk dat Turkije nu een datum krijgt voor toetreding tot de EU, al is het pas over tien of vijftien jaar. Ik moet er niet aan denken wat er kan gebeuren als we die duidelijkheid nu niet krijgen.'

Een belangrijke, maar buiten de branche nauwelijks bekende sleutel tot het succes van Kalan is Saltiks eigenzinnige opvatting over zakendoen. Zo heeft Kalan met geen enkele artiest een contract en worden er geen voorschotten op royalties uitbetaald.

Saltik: 'Ik geloof er niet in. Voor mij zijn artiest en label gelijkwaardige partners in een gezamenlijke onderneming. Dus als we besluiten een plaat te maken, nemen wde noodzakelijke investeringen voor onze rekening en leveren zde artistieke prestatie. Verder betalen we onze artiesten niet een percentage van de omzet, maar van de totale oplage. Dat voorkomt boekhoudtrucs en scheve gezichten.'

De manier waarop Kalan omgaat met toeleveranciers zoals opnamestudio's, drukkers en perserijen is ingegeven door Saltiks eigen ervaringen in de beginjaren van Kalan. 'We zorgen ervoor dat onze toeleveranciers altijd voor zo'n 30 duizend dollar bij ons in het krijt staan, soms gewoon door te veel te betalen. Je moet weten dat betalingsachterstand de grootste ziekte van de Turkse economie is. Vervolgens eisen we een maximale inspanning. We willen dat onze artiesten als vorsten worden behandeld. Al die bedrijven weten dat we opstappen zodra we niet tevreden zijn. Dan vorderen we ook meteen ons voorschot terug. Maar in de praktijk is dat bijna nooit nodig.'

Wat gaat er gebeuren met het geld van de Prins Claus Prijs? Saltik: 'Het hele bedrag van 25 duizend euro is gestoken in een voor ons heel belangrijk project: een serie van 30 boeken en 60 cd's die de complete opnamegeschiedenis van de Turkse muziek zal omvatten.'

Hoe vond hij het om de Prins Claus Prijs te krijgen? 'Ik was totaal verrast. Had nooit gedacht dat iemand buiten Turkije iets van onze inspanningen zou afweten. Bovendien viel het me reuze mee van die Hollanders, want onze ervaringen waren niet altijd positief. In februari hadden we een nummer 1-hit in Turkije met het album Neredesin Firuze. Dat is toen bijna mislukt door de traagheid van de Nederlandse muziekuitgeverij van wie we de rechten voor het nummer T t (ooit een hitje van de Dizzy Man's Band) wilden kopen. Toen we ze eindelijk hadden opgespoord en via de telefoon vroegen hoeveel geld ze ervoor wilden hebben, bleek dat ze daar eerst over moesten vergaderen. Heeft weken geduurd, waardoor ons productieschema bijna in het honderd liep.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden