Luis in de pels van regering houdt Binnenhof bij de les

De Rekenkamer is in korte tijd uitgegroeid tot een gevreesde luis in de pels van de regering. Vandaag komt de Rekenkamer met een rapport over de besluitvorming rond Schiphol....

Van onze verslaggever

Mike Ackermans

DEN HAAG

'Het is wel weer even genoeg geweest', beet in 1991 toenmalig premier Lubbers F. Kordes toe. De vertrekkende president van de Algemene Rekenkamer had een aantal actieve jaren als waakhond van de regering achter de rug en dat was Lubbers niet goed bevallen.

Maar de Rekenkamer hield niet op. De kamer controleert de macht, en hoe. Het lijstje met aanvaringen met kabinetten groeit. Twee weken geleden liet minister Zalm van Financiën zich nog misprijzend uit over de Rekenkamer, omdat het instituut hem op de vingers had getikt inzake de aankoop van het Mondriaan-schilderij Victory Boogie Woogie.

Uit een verder verleden dateren confrontaties over de sociale zekerheid, asielzoekers, politieagenten, Melkertbanen en de technolease. Vandaag komt de Rekenkamer met een rapport over de besluitvorming rond Schiphol, waarvan al vaststaat dat het weer veel stof zal doen opwaaien.

Onder Kordes werd de Rekenkamer een 'gevreesd instituut', zoals een krant bij zijn vertrek kopte. Indertijd leefde de angst dat de nieuwe president, voormalig staatssecretaris Henk Koning, die reputatie zou laten verslonzen. 'Het openbaar bestuur in Nederland is zo gek nog niet', zei Koning in een interview. Waarop het interne blad van de Rekenkamer schreef: 'Na zeven vette jaren onder Kordes vrezen sommigen dat de Rekenkamer aan het begin staat van zeven magere jaren'.

Die binnenkomer had Koning deels aan zichzelf te danken. Als staatssecretaris van Financiën had hij lossere opvattingen over de macht getoond dan van een Rekenkamerpresident verwacht worden, getuige zijn bemoeienis in een belastingzaak ten faveure van een bekende Nederlander.

Een paar maanden voordat Koning zelf met pensioen gaat, is die vrees 'totaal niet bewaarheid geworden', valt binnen de organisatie te horen. Koning lust er wel pap van. 'Henk Koning is het goede voorbeeld van professionele deformatie', zegt Eerste-Kamerlid E. Jurgens. 'Hij vereenzelvigt zich volledig met zijn taak, ook al strijkt hij daarmee wat oude vrienden tegen de haren in. Hij heeft zich er niet vanaf gemaakt.'

Eerste-Kamerleden voelen verwantschap met de Rekenkamer. De Eerste Kamer is samen met de Tweede Kamer - net als de Rekenkamer - een hoog college van staat. De hoge colleges (naast eerdergenoemde zijn er nog twee, de Raad van State en de Nationale Ombudsman) vormen de tegenmacht van de macht. De colleges adviseren, controleren en corrigeren de regering.

Soms lijkt het erop dat de confrontaties tussen de hoge colleges en de regering in aantal toenemen. De Eerste Kamer kent inmiddels een geschiedenis van aanvaringen met het kabinet, waarbij de premier het 'machtswoord' moet uitspreken om een crisis te smoren. De Tweede Kamer grijpt steeds vaker naar het zware middel van het parlementaire onderzoek of enquête om de controletaak te versterken. Bij de Rekenkamer, die vooral de overheidsuitgaven controleert, is zelfs 'meer aan de hand', vindt Jurgens. 'Ze hebben hun taken verbreed. Ze onderzoeken niet alleen de rechtmatigheid van de overheidsuitgaven, maar tegenwoordig ook de doelmatigheid.' Wordt het geld volgens de regels besteed en wordt niet te veel over de balk gesmeten?

De andere hoge colleges zijn van nature gericht op hoe wetten tot stand komen. In de Tweede Kamer gaat de meeste aandacht naar toekomstig beleid, voor de controle achteraf is veel minder interesse. Jurgens: 'Daarom is het zo goed dat de Rekenkamer er is. Ze onderzoekt of wetgeving wel functioneert zoals ze bedoeld is. Eigenlijk zouden Eerste en Tweede Kamer dat meer moeten doen.'

Koning vindt dat hij er vooral is om het parlement te steunen in zijn controlerende taak. 'We hebben de media daarbij nodig', heeft hij eerder gezegd. Een beetje de luis in de pels spelen, anders 'is de kans groot dat de Staten-Generaal het laten liggen, en de minister het gemakkelijker kan negeren'.

Het spel om de macht spitst zich nu toe in een strijd om meer bevoegdheden. De Rekenkamer wil, om haar controlerende taak zo goed mogelijk uit te kunnen voeren, ook kunnen binnenlopen bij instellingen die verder van de minister af staan. Dat zijn er steeds meer en ze hebben vaak veel macht. Zoals De Nederlandsche Bank, die in de kwestie-Mondriaan op eigen gezag 110 miljoen gulden uitgaf.

Wettelijk valt de centrale bank niet onder de controletaak van Koning. Maar wil hij de verantwoordelijke minister overal volgen, dan moet hij ook op het Amsterdamse Frederiksplein naar binnen kunnen. Bankpresident Wellink gruwt van dat idee. Gelukkig voor hem kan Koning het zelf niet afdwingen. Koning: 'Dat is een zaak van de wetgever. Als de Tweede Kamer het vindt, dan moet ze het initiatief nemen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden