Luft mensch

Twee Franse exposities zijn aan zijn populaire en tijdloze werk gewijd: de publiekstrekker Marc Chagall.

Tientallen jaren koerste Marc Chagall als een ufo door de kunstkringen van de vorige eeuw. Picasso bekeek hem met argwaan en verbazing, Malevitsj vond zijn figuratieve schilderijen maar niks, de nazi's hadden om heel andere redenen een afkeer van het werk van de joodse kunstenaar. Maar het grote publiek was dol op hem. Hij kreeg prestigieuze opdrachten, illustreerde de Bijbel en Duizend-en-een-nacht en mocht de koepel van de Opera Garnier in Parijs beschilderen, zodat amper iemand aan hem kon ontsnappen.


Een Chagall herken je van verre. Alles tolt en draait, alsof de eerste schetsen tijdens saaie vergaderingen werden gemaakt. Verschillende wetten worden met voeten getreden: mensen en dieren kunnen vliegen en zweven, perspectief speelt geen rol, de figuren lijken geen diepte te hebben. Geschilderde collages zijn het, waarin de zwaartekracht is uitgeschakeld en wat van ver komt niet per se klein hoeft te zijn. Alles lijkt mogelijk, mits het min of meer naar de echte wereld verwijst. Alleen in het begin van zijn loopbaan heeft Chagall zich - misschien ook met het oog op de verkoopbaarheid - door het kubisme laten beïnvloeden. Dat hield hij al snel voor gezien. 'Die vierkante peren eten ze zelf maar op', schijnt hij gezegd te hebben. Modernisme, surrealisme, futurisme - hij heeft het voorbij zien komen en plukte hooguit wat elementen die hem van pas kwamen: kleuren, vormen, combinaties. Voor hem was er niets dan het chagallisme, met hemzelf als enige aanhanger.


Chagall is altijd wel een beetje in de buurt, zijn kunst straalt warmte en menselijkheid uit en keert alleen al daarom telkens weer terug. Musea stellen hem graag tentoon, al is hij moeilijk met anderen te combineren: Chagall is nu eenmaal een geval apart. En eens in de zoveel tijd krijgt zijn oeuvre een volgende adem. Een nieuwe visie op zijn kunst hoef je daarvan niet te verwachten. Ook het Musée du Luxembourg toont hem als de kunstenaar die overal waar hij ging de Jiddische cultuur en het Russische plattelandsleven bij zich droeg, al werd dat allengs gedrenkt in mediterrane kleuren.


Chagall werd in 1887 als Movsja Zacharovitsj Sjagal geboren in Vitebsk, dat tegenwoordig in Wit-Rusland ligt. Als jonge Russische kunstenaar kwam hij naar Parijs, ging vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog terug naar Vitebsk, trok na de oorlog naar Berlijn en daarna weer naar Parijs. In 1937 werden drie schilderijen als Entartete Kunst door de nazi's tentoongesteld. Chagall vluchtte naar New York, en keerde in 1949 terug naar Frankrijk om er niet meer weg te gaan. Hij bracht zijn laatste jaren door aan de Côte d'Azur waar hij stierf in 1985. Hij leefde dus lang genoeg om de eerste scheuren in het IJzeren Gordijn mee te maken. Veel oorlogen en revoluties overleefde hij, al is de weerslag ervan niet continu in zijn werk terug te vinden.


De expositie begint met een vroeg zelfportret: een op-en-top artistiek jongmens, joyeuze kuif, slordig gesloten jas, vlinderdas - de wereld ligt aan zijn voeten. Het is 1914, Chagall is net terug in Rusland, waar vlak daarna de oorlog uitbreekt. Hij tekent en schildert gewonde soldaten, vluchtelingen met hun schamele bezittingen op de rug gebonden, een militair saluut. Vitebsk is garnizoensstad, de oorlog spoelt er dwars doorheen.


Veel vuriger dan die schetsen is zijn verbeelding van de Tweede Wereldoorlog. Dat hij de ontwikkelingen vanuit New York volgt, maakt voor de intensiteit van zijn verbeelding niet uit. Zijn doeken branden felrood, een gekruisigde Jezus tuimelt door de ruimte. De boerderijen staan in lichterlaaie, een vrouw rukt met verwarde haren aan de teugels van haar paard.


Nog als hij in Lubetsk woont, doet de Luftmensch zijn intrede, een vagebond, een zwevende jood die zich nergens kan hechten en van doek naar doek vliegt, vaak beschenen door de maan. Hij is lang niet de enige in hoger sferen. Een karos suist door het luchtruim, een moeder slaapt met haar kind tussen de wolken, een slee passeert als een komeet. Chagall ontfermt zich over circusmensen, die ambtshalve het gewichtloze zoeken en handstandjes doen op rode luchtpaarden, hij laat muzikanten opdraven die de mensen verlichting brengen.


Een hele menagerie zie je geleidelijk over zijn doeken uitzwermen. De Chagall-duiders weten het allemaal haarfijn te interpreteren. Het schilderspalet staat voor het oeuvre als autobiografie, de haan verbeeldt de liefde, de koepel van de orthodoxe kerk representeert het verlangen naar zijn geboortegrond, de viool herinnert hem aan de Jiddische liedjes en de kandelaar verspreidt hoop.


Dieren spelen in dat alles een cruciale rol, vriendelijke beesten van de boerderij. Ze hebben een allegorische functie, spelen viool of kussen de bruid.


Ook in New York en Parijs blijft Chagall een schilder van het platteland, die zich weinig gelegen laat liggen aan de grillen van de grote stad. Wat hij schildert, is het Europa dat voorgoed voorbij is: mannen met lange baarden van nergens op weg naar niks, dieren die 's nachts een andere gedaante kunnen aannemen, een maanverlichte koepel in de verte. En dwars daar doorheen woelt de wereld van de geesten, een andere dimensie die op zijn doeken zichtbaar wordt en veel turbulentie veroorzaakt.


Chagall onttrekt zich aan de tijd met schilderijen die zich als een autobiografie laten lezen.


Marc Chagall, Entre guerre etpaix


. Musée du Luxembourg in Parijs. rmngp.fr


In Frankrijk worden aan Marc Chagall dit jaar verschillende exposities gewijd. De tentoonstelling die nu in het Musée du Luxembourg in Parijs te zien is (tot en met 21 juli), presenteert hem als een ooggetuige van zijn tijd: Chagall, Entre guerre et paix. In het Musée National Marc Chagall in Nice worden tot en met 20 mei gouaches, collages en tekeningen geëxposeerd, onder de titel D'une guerre l'autre. Later dit jaar wordt in het Grand Palais in Parijs een groot overzicht van zijn werk getoond.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden