Lucia verlaat Casanova

'Ik voelde voordat ik dacht, zoals alle mensen. Pas toen men mij begon te onderwijzen leerde ik feiten onderscheiden en benoemen....

Het werk van Arthur Japin is vaak gebaseerd op een feit of gebeurtenis uit de werkelijkheid. Zo is zijn debuut, Magonische verhalen, sterk autobiografisch en is De droom van de leeuw geschreven naar aanleiding van de liefdesrelatie tussen cineast Fellini en Rosita Steenbeek. Ook Japins nieuwste roman, Een schitterend gebrek, bevindt zich op de grens van feit en fictie. De hoofdpersonen, Giacomo Casanova en zijn eerste liefde Lucia, hebben werkelijk bestaan, maar verkrijgen in de roman van Japin een heel eigen karakter en een nieuw - gedramatiseerd - leven buiten de geschiedbronnen die er over hen bekend zijn.

In het verhaal wisselen waarheid en fantasie elkaar af. In de twee karakters én in hun onderlinge relatie tekent zich een tweespalt af die tot veel onbegrip en tragiek zal leiden. Dat heeft alles te maken met de historische aard van het boek. Casanova leefde van 1725 tot 1798 en bevond zich op het snijpunt van wat men later Romantiek en Verlichting zou noemen. Ratio tegenover gevoel; Casanova was wetenschapper en vrouwenversierder, hij hield van de romantische liefde én van de, toen nog nieuwe en nauwelijks ontdekte, industrie.

Japins Casanova is, zeker tegenover de gevoelige Lucia, een product van het rationalisme. Op een bruiloftsfeest nabij Venetië leert hij het 14-meisje kennen, dat, in tegenstelling tot hijzelf en zijn nuchtere natuur wél nog in dromen en sprookjes gelooft. Ze verschijnt aan Casanova's bed als een onbezoedelde nimfijn: op blote voeten en met enkel een wit hemd om haar ontluikende borsten te bedekken. Hij vindt haar perfect. Engelachtig zelfs, haar onschuldige voorkomen betovert hem en hij wint haar hart door zijn kunde en wijsheid. Ze besluiten zich te verloven, maar als Giacomo na verwachtingsvolle maanden terugkeert, is Lucia verdwenen. Zij heeft niet op hem gewacht.

Hier is het waar Japins fantasie de overhand krijgt en de auteur zijn eigen versie van het historische verhaal schrijft. Lucia blijkt niet te zijn gevlucht omdat ze Casanova niet langer tot man wilde. Ze is verdwenen om hem niet ongelukkig te maken. Tijdens Giacomo's afwezigheid heeft het jonge meisje pokken gehad en ondanks haar pogingen om de jeuk niet met haar handen, maar met haar verstand te bedwingen, zijn de wonden op haar gezicht veranderd in littekens die haar voorgoed hebben verminkt. Het Venetië van die tijd leeft van zulke uiterlijkheden, weet ze; reputaties worden gemaakt en gebroken door de schoonheid of de lelijke kanten van een vrouw. Voor het eerst neemt Lucia een besluit dat haar intuïtie en gevoel negeert. Ze vlucht, want een huwelijk zou voor Giacomo 'elke kans op een loopbaan uitsluiten'.

Na jarenlang zwerven door Europa - ze is inmiddels in Amsterdam - belandt Lucia in de prostitutie. Daar, in het land van de seks en de tolerantie, ontdekt ze hoe berustend en misschien ook wel machtswellustig het verhullen van de waarheid kan zijn. Ze besluit zich te sluieren om haar littekens te verbergen en niet langer onderwerp te zijn van spot. Haar mysterieuze uiterlijk doet haar klandizie aanzienlijk toenemen en Galathée - ze heeft de naam van de onschuld afgeworpen - begeeft zich al snel in betere kringen.

Van een gevoelig natuurkind wordt Lucia een verbitterde, soms zelfs cynische hoer. Deze onvrijwillige transformatie - gevoel wordt ratio - wordt door Japin zeer zorgvuldig beschreven. De wanhoop na de mislukte liefde, de nachtmerrieachtige vlucht - Japin weet de historische figuur van Lucia voldoende mee te geven om haar van een van de vele liefdes van de rokkenjager tot een rond en psychologisch interessant personage te maken. Haar karakter en de tegenstelling die ze vormt ten opzichte van de chevalier de Seingalt - zoals Casanova zich liet noemen - heeft alles in zich voor een goede roman.

Toch komt Een schitterend gebrek niet verder dan een verdienstelijke plot en aardige karaktertekening, en dat heeft alles te maken met de schrijver die Japin is. Als stilist en vooral ook in zijn thematiek kent Japin geen subtiliteit. Lucia filosofeert erop los en heeft bij die overwegingen steeds de woorden van Japin nodig om tot haar - niet verrassende - conclusies te komen. De auteur gebruikt zijn personage - hij laat Lucia 'een besluit nemen', ergens bij 'stilstaan' of een alinea lang uitleg geven over de wending die haar leven neemt - om parallellen en verwijzingen zonder omhaal te duiden, zodat zijn literaire bedoelingen maar niet onopgemerkt blijven.

Het wordt saai als de lezer niets anders kan doen dan het passief opnemen van vaak te omfloerste zinnen, en van de almachtige auteur niets zélf mag toevoegen. Japins bijna vaderlijke, knellende omarming van de lezer wordt het duidelijkst aan het eind van het boek, als Galathée en Casanova elkaar - uiteraard - nog eens tegenkomen. Hij herkent haar niet, en wat volgt is een uitgebreid spel met gedeelde herinneringen en bijna geuite versprekingen van Galathée. Als Casanova uiteindelijk toch haar gebrek te zien krijgt, treurt hij, maar niet om háár ongeluk. Hij vindt het verschrikkelijk om iets wat híj heeft liefgehad 'vertrapt te zien'.

Met een appél op de lezer voltrekt zich uiteindelijk de catharsis - Lucia kan toch niet ongelukkig achterblijven! - en weet Japin op de valreep zelfs nog een moralistisch tintje aan het boek te geven. Na Casanova's afwijzing komt Galathée tot inkeer en verzucht: 'Ik vertel je mijn leven opdat jij dit geheim meteen bij aanvang al zult kennen: wij zijn ongelukkig omdat wij denken dat we lief moeten hebben. Om gered te worden moeten wij (. . .) niet hebben, maar geven. (. . .) Dit heeft mij mijn gebrek geleerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden