Loven en bieden, schuiven en ruilen, geven en nemen

De provincie Utrecht is als een volle blokkendoos: als je er eentje uitneemt, biedt dit maar weinig speelruimte. En dan wil er ook nog wel eens een boommarter doorheen lopen....

Van onze verslaggever Sander van Walsum

Nu, bijna vierhonderd jaar later, heeft de provincie - om een huiselijke metafoor te gebruiken - iets weg van een volle blokkendoos. Als er ergens een steentje wordt uitgehaald, biedt dat gelegenheid voor een bescheiden herschikking van de inhoud. Een rood blokje kan van plaats wisselen met een groen blokje van hetzelfde formaat. Maar daarmee zijn de planologische marges wel ongeveer gemarkeerd.

Dit randstedelijk gegeven tempert de ambities van het provinciebestuur allerminst. Het heeft de herverkaveling van ruimtelijke bestemmingen tot leidend principe van zijn streekplan verheven. En volgens goed bestuurlijk gebruik heeft dit principe ook een naam: het schaakbordmodel.

Inzet van het planologisch beleid is het herstel van de Heuvelrug (een residu van de laatste ijstijd) tot een min of meer aaneengesloten natuurgebied. Biotopen die nu nog door wegen, bedrijfsterreinen of woningbouw van elkaar zijn gescheiden, moeten waar mogelijk worden samengevoegd. Maar om op de ene plaats ruimte terug te kunnen geven aan de natuur, moet elders weer ruimte voor economische activiteit worden geschapen. Dat gaat gepaard met loven en bieden, schuiven en ruilen, geven en nemen.

Probleem daarbij is, zegt provincieambtenaar Wim Tienstra, dat terreinen die ooit aan een bedrijf hebben toebehoord als bouwgrond worden aangemerkt, en dientengevolge tegen de hoogste prijs van eigenaar kunnen wisselen - ook als ze 'een groene bestemming' krijgen. Zo is het, om een voorbeeld uit de nabijheid van het Provinciehuis in Utrecht te noemen, twijfelachtig of het gebied dat vrijkomt bij de aanstaande verhuizing van de firma Hessing (importeur van dure auto's) weer bebost zou kunnen worden. 'Dat vergt een investering van vele miljoenen', zegt Tienstra.

Veel kansrijker is de herschikking van de vele zorginstellingen die rondom de Heuvelrug zijn gesitueerd. Zij vormen een erfenis uit de tijd dat zieken en zwakken nog in de bossen werden opgeborgen. Maar de inzichten hebben zich inmiddels gewijzigd, en de provincie Utrecht hoopt daar haar voordeel mee te doen.

Zo zal Dennendal, voormalig brandpunt van de richtingenstrijd over de zorg voor geestelijk gehandicapten, een proces van 'deconcentratie' ondergaan. Dat wil zeggen: de ongeveer 350 bewoners zullen, verspreid over verschillende locaties, dichterbij de bewoonde wereld worden gehuisvest. Een deel van het terrein, ruim zestien hectare groot, is al verkocht aan Het Utrechts Landschap. Om deze transactie te kunnen bekostigen, heeft de nieuwe eigenaar ingestemd met de vestiging van een golfbaan.

Ooit zou deze keten van zegenrijke handelingen onbeschroomd als een win-win-situatie zijn aangeduid. Maar dat woord is uit het ambtelijk jargon van de provincie geschrapt. Daar staat echter de gloedvolle introductie van het begrip inbreiding tegenover. Hiermee wordt gedoeld op een effectiever gebruik van de beschikbare ruimte om het 'groene buitengebied' te kunnen ontzien. Wat dit in de praktijk betekent, blijkt uit de herschikking van het terrein van zorginstelling Abrona bij Soesterberg. Aan de ene kant wordt ruimte vrijgemaakt ten behoeve van de 'ecologische hoofdstructuur', aan de andere kant wordt bos opgeofferd aan nieuwbouw. Het bebouwde deel van het terrein schuift op in de richting van Soesterberg. Ook hier blijken zich overigens bestaande landschappelijke en ecologische belangen tegen te verzetten. In het voor nieuwbouw geoormerkte gebied blijkt zich een markant en, naar gebleken is, eeuwenoud laantje te bevinden. Bovendien is er een boommarter gesignaleerd. Momenteel wordt uitgezocht of diens biotoop op enigerlei wijze behouden kan blijven.

Elders in de provincie voltrekken zich soortgelijke processen. In Veenendaal wordt de eigenaar van een spuitbussenfabriek rijp gemaakt voor een verhuizing naar de rand van de gemeente, zodat het vrijkomende terrein kan worden benut voor woningbouw. Het naburige Binnenveld - dat als het 'putje van de Heuvelrug en de Veluwe' geldt - gaat fungeren als bergingsgebied voor overtollig regenwater. Daarbij moet bestaande bedrijvigheid echter zoveel mogelijk worden ontzien.

De provincie ziet vooral met verlangen uit naar de al dan niet gedeeltelijke ontruiming van het militair oefenterrein op de Leusderheide en de luchtmachtbasis Soesterberg. De huidige eigenaar, het ministerie van Defensie, heeft al toegezegd dat gebieden die tot de ecologische hoofdstructuur worden gerekend tegen 'boswaarde' - een beduidend gunstiger grondslag dan bouwwaarde - aan de betrokken gemeenten zullen worden overgedragen.

Het nieuwe streekplan van de provincie heeft niet alleen heilzame gevolgen voor de natuur, betoogt griffier Herman Sietsma, maar ook voor de ambtelijke organisatie. 'Alle provinciale diensten zijn bij dit plan betrokken. Vroeger deden zij dat in betrekkelijke afzondering, nu in gezamenlijkheid. Dat althans is de bedoeling. De collectieve onmacht van vroeger moet plaatsmaken voor een nieuwe loyaliteit: niet aan de eigen baas, maar aan de samenleving. En die draai maken de ambtenaren nu.'

Ter stimulering van dit wij-gevoel worden in het Provinciehuis aan de Utrechtse Pythagoraslaan op gezette tijden lunchbijeenkomsten belegd onder de roepnaam: Rondom Een. Volgens de formule van de talkshow bespreken gedeputeerden, statenleden en ambtenaren onderwerpen van gezamenlijk belang. Of er nog ruimte is voor windmolens, bijvoorbeeld. En zo ja: in wiens achtertuin zouden die moeten worden geplaatst? En kan, zoals de VVD suggereerde, de provincie niet met een kleiner ambtenarenkorps volstaan?

Of van deze sessies enige invloed uitgaat op het beleid, valt nog te bezien. Maar aan het provinciegevoel lijken ze wel degelijk bij te dragen.

Getuige het voorstel van de provinciale vertegenwoordiger van de ChristenUnie tijdens de jongste lunchbijeenkomst om voortaan jaarlijks de geboortedag van de provincie Utrecht te vieren. Zowaar viel hem een gedempt, maar toch duidelijk hoorbaar applaus ten deel.

Dit is de tiende aflevering van een serie

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden