Lotti werkte totdat ze vleugels kreeg

Ze maakte maanmannen, 'bliksembomen' en 'spralbollen'. Haar leven lang bleef de in 1923 in Den Haag geboren Lotti van der Gaag in haar beeldhouwwerken de taal van Cobra trouw....

GEVLEUGELDE feeën en boze geesten verdringen elkaar in het oeuvre van Lotti van der Gaag. Zij omringde zich met dansende duiveltjes, maanmannen en zonnebeelden, uit klei vervaardigde sculpturen die soms nog eigenaardiger namen dragen: 'spralbollen', 'bliksembomen', 'zonnestraketsels' en 'rifdriften'. Deze goede en kwade 'bosgoden' bemoedigden én plaagden de kunstenares gedurende haar hele carrière, vanaf het begin, kort na de oorlog, tot aan haar dood, afgelopen vrijdag in een ziekenhuis in Nieuwegein. Lotti van der Gaag, die haar werk met haar voornaam signeerde, werd 75 jaar.

Haar fantastische, sprookjesachtige beelden en schilderijen zijn vrijmoedig, even grimmig en speels als de uit dezelfde tijd en omgeving stammende Cobra-kunst. Maar Cobra mag haar werk niet heten - niet van de 'voormannen' Corneille en Constant. Die blijven erop hameren, zoals onlangs nog, naar aanleiding van een expositie in het Cobra Museum, dat Lotti 'niets' met 'de beweging' te maken had.

Toch werkte zij vanaf de vroege jaren vijftig tussen Karel Appel en Corneille in de Parijse Rue Santeuil, in een voormalig huidenpakhuis, waar de collega's deelden in elkaars armoede en scheppingsdrift.

Lotti volgde lessen bij de beeldhouwer Zadkine, en als zij uit het atelier van de meester eens een kleihomp mee wilde smokkelen om thuis, in het naar ratten stinkende pakhuis, verder te werken, was Corneille niet te beroerd haar rugzakje open te houden of het eigenhandig vol te proppen. Appel noemde haar 'de beeldhouwster van de étage'. Maar geen van de collega's nodigde haar ooit uit om mee te doen aan hun gezamenlijke tentoonstellingen. Achteraf beklaagde ze zich vaak: 'Vrouw zijn en beeldend kunstenaar is toch niet je dat.'

Ze voelde zich miskend. 'Wat ik niet begrijp is dat Cobra in theorie beperkt wordt tot een periode. Ik heb altijd zo gewerkt. Het komt uit het diepst van mijn ziel.' Enige genoegdoening kreeg ze in 1990, toen kunsthistorica Willemijn Stokvis in de vierde druk van haar Cobra-dissertatie, uit 1974, alsnog een plaats toekende aan het werk van Lotti van der Gaag, na een persoonlijke kennismaking begin jaren tachtig. Niettemin behaalde Lotti, ook in het begin van haar artistieke ontwikkeling, wel degelijk successen.

Willem Sandberg, directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, reserveerde in 1952 op de expositie De duivel in de kunst een hele zaal voor haar sculpturen: 'lachende nachtmerries' volgens de criticus Jos de Gruyter. Sandberg hing de feestelijke feeksen en demonen met draadjes aan het plafond, in een verdonkerde ruimte, door spotjes belicht. Lotti temde de 'oerwezentjes' die aan haar handen ontsprongen, als beeldhouwster en ook schilderend, eerst met zwarte en bruine verf, herinnerend aan de schorsachtige huid van haar bronzen sculpturen, later allengs lichter, stralend soms.

Ze vertrouwde op haar intuïtie - maar nooit zonder meer. 'Discipline', verkondigde ze, 'anders ben je nergens. Je moet werken, werken en dan komt het, dan word je als een vogel in de lucht en krijg je het gevoel dat je boven jezelf uitstijgt'. Ze zocht het experiment, en gaf er ook gestalte aan, zo goed als haar collega-concurrenten, al schitterde ze niet in de groep, maar op solo-tentoonstellingen: in 1962 in het Stedelijk, in 1965 in het Haags Gemeentemuseum, in 1992 tegelijk in het Rotterdamse Museum Boijmans Van Beuningen en het Institut Néerlandais te Parijs.

Bij die gelegenheid vergeleek de dichter Bert Schierbeek haar werk met: een zwerm vogels/ ze vertrekken na/ uren met duizenden/ te hebben vergaderd/ vliegen zij op/ een wolk van wieken/ en weten precies/ waarheen.

Wilma Sütö

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden