Lot Zaïre ook zaak bevolking

Nu het nog slechts een kwestie van tijd lijkt voor het Mobutu-regime ineenstort, dienen de Zaïrezen zich voor te bereiden op veranderingen....

JULIE DURAN-NDAYA TSHITEKU

DE schijnwerpers van de wereldpers zijn weer op Zaïre gericht sinds Laurent Désiré Kabila er regeert over een zich uitbreidend deel van het land. Zijn doel: omverwerping van het 32 jaar oude Mobutu-regime.

Frankrijk, klaar om in te grijpen, ziet knarsetandend hoe andere landen aarzelen. België verdedigt de integriteit van het Zaïrese rijk en leeft mee met zijn 'zieke' ex-kolonie. De Verenigde Staten en Engeland zeggen categorisch dat Zaïre het nu zelf moet oplossen, maar onduidelijk is in hoeverre de VS onofficieel de uitkomst sturen door hulp aan Kabila. Nelson Mandela probeert de scherpe kanten van het conflict af te slijpen door onderhandelingen.

Mobutu huilde, toen hij in december in Zaïre terugkeerde: 'Mijn hele leven heb ik eraan gewijd om van dit land een eenheid te maken, en zie hier de dank die ik krijg.'

Jonge Zaïrezen weigeren nog langer dienst te nemen in het leger om hun land te verdedigen. 'Wij willen niet sterven voor de ''dikke buiken'', daarbij doelend op de Mobutu-kliek.

In de weinige sectoren van de economie die nog functioneren, wordt oorlogsbelasting geheven, en salarissen worden uitbetaald met voor de gelegenheid vers gedrukte bankbiljetten. De bevolking, die deze biljetten weigert, noemt ze cynisch 'prostaatgeld' - naar de ziekte van de president - en vlucht in dollars.

Op de zeldzame berichten die in de media verschijnen over de AFDL (de rebellen), regeren de kinois - zoals de inwoners van Kinshasa worden genoemd - soms jubelend, soms sceptisch. Velen willen meteen hun curriculum vitae aan Kabila sturen, anderen zien hem als een marionet van een nieuw Ugandees-Rwandees kolonialisme.

In Kinshasa, waar vrijheid van meningsuiting nog een utopie is, is de macht van het regime al zodanig aangetast dat men de discussie niet meer schuwt. Op straat wordt openlijk over Kabila gepraat. Maar waar iedereen hem ziet als een middel om van Mobutu af te komen, gelooft niet iedereen in de aangekondigde veranderingen. De Zaïrezen zijn in het verleden zo vaak door hun leiders teleurgesteld, dat men sceptisch is geworden.

Bij de onafhankelijkheid van Zaïre op 30 juni 1960 was men in extase: Van de ene dag op de andere kreeg een huisknecht de status van meester, met alles wat daarbij hoorde: niet werken maar commanderen, auto, huis, mooie vrouwen en sigaren. De Belgen hadden het land zó uitgebuit en hadden zó weinig kennis overgedragen, dat men werkelijk de indruk had dat alles uit de hemel kwam vallen.

De 'Zaïranisatie' in 1973 leidde tot een tweede nationaliseringsgolf: opnieuw zagen eenvoudige werkers zich van de ene dag op de andere in een directiebureau van een grote onderneming geplaatst. Met airconditioning en ruime voorraden, maar zonder adequate kennis om deze overvloed te beheren. Het gevolg is bekend: vervallen gebouwen en lege magazijnen.

Bij de aankondiging van de democratisering in 1990 zijn wij allemaal de straten opgegaan. Eindelijk vrijheid! Honderden politieke partijen schoten uit de grond. Om democratische verkiezingen voor te bereiden, leerden wij dat er verschillende programma's moeten zijn. Van de meeste partijen kende niemand een program. Eindelijk de vrijheid. . . om zijn eigen dictator te kiezen!

1997: Laurent Kabila vertolkt het gevoel van 90 procent van de bevolking dat er geen andere uitweg meer is dan het opnemen van de wapens. Hij is de hoop op een beter leven na Mobutu van een volk dat na het wegvallen van de staat en de ineenstorting van de economie, de inventiviteit heeft getoond om zonder hulp een informele economie op te bouwen. Een volk met voldoende capaciteiten, maar met een gebrek aan zelfvertrouwen. Alles wat men onderneemt lijkt van tijdelijke aard, in afwachting van betere dagen, wanneer men niet meer hoeft te werken, en de staatsruif vanzelf wordt gevuld met manna uit het Westen.

Want dat is ons altijd voorgehouden, eerst door de Belgen, later door Mobutu en zijn partij: als je bij ons hoort is je kostje gekocht.

Iedereen hoopt en verwacht ooit toegang te krijgen tot de luxe van de bourgeoisie. Ook als men sceptisch staat tegenover nieuwe leiders die zich aandienen, de illusie dat de ware leider met de zegen van Amerika het land kan laten delen in de eindeloze overvloed die in het Westen kennelijk bestaat, leidt een hardnekkig bestaan.

Ik denk dat het belangrijk is gebruik te maken van de bestaande scepsis om de bevolking erop te wijzen dat een land gebouwd wordt op het werk van het eigen volk. Met een regering die dat werk stimuleert en de eigen manier van denken en doen van haar bevolking waardeert.

Zaïrezen zijn dynamisch en creatief in de economische activiteiten die zij ontplooien, hoe elementair ook, zolang zij er hun eigen belang in zien. Inkadering in te grote - vaak van origine buitenlandse - structuren doodt maar al te vaak deze creativiteit.

De politieke verandering die Zaïre nodig heeft, is een revolutie die niet alleen een ander persoon aan de macht brengt, maar een regering die in al haar handelen haar burgers weet te overtuigen dat ze het zélf moeten doen, hun eigen capaciteiten moeten gebruiken, en niet langer anderen over hun toekomst moeten laten beslissen.

Julie Duran-Ndaya Tshiteku is sociologe en afkomstig uit Zaïre. Zij woont sinds acht jaar in Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden