Losse eindjes van de oorlog zijn demonen van Tsjechië

Ook Midden-Europa was in mei 1945 van de nazi's bevrijd: door het Rode Leger dat zich als de volgende bezetter ontpopte....

Van onze correspondent

Cees Zoon

PLZEN

Uitgekookt waren ze, de Russen. Terwijl het Amerikaanse en het Sovjet-leger in een race verwikkeld waren om de verdrijving van de Duitse bezetters uit Tsjechoslowakije voor zich op te eisen, zetten de communisten niet alleen de oude, maar ook de komende vijand voor schut: Plzen werd op de ochtend van 8 mei 1945 bevrijd door Sovjet-soldaten die zich verkleed hadden als Amerikanen.

Dat was de versie die generaties schoolkinderen in Plzen moesten oplepelen wanneer het onderwerp bevrijding ter sprake kwam. Dat zij in vrijheid konden leven, dankten zij aan de broeders uit de Sovjet-Unie en aan hen alleen.

De werkelijkheid waarin Amerikaanse troepen een groot deel van West-Bohemen inclusief Plzen bevrijdden, was een van de vele taboes onder het communistische regime ten tijde van de Koude Oorlog. Verwijzing daarnaar stond gelijk aan landverraad.

Pas na de Fluwelen Revolutie van 1989 kon de ware toedracht openlijk besproken worden. De 'Tweede bevrijding' maakte een einde aan de onderworpenheid aan de Sovjet-Unie en was daarmee voor veel Tsjechen het lang uitgestelde definitieve einde van de Tweede Wereldoorlog.

Het stelde de Tsjechen in staat alsnog de verschuldigde eer te bewijzen aan degenen die mede-verantwoordelijk waren voor het vernietigen van het nazi-rijk.

In de lente van 1945 probeerden zowel Amerikanen als Sovjet-troepen als eersten Praag te bereiken. De race zou gewonnen door de troepen onder commando van George Patton, maar toen zij Plzen bereikten, kregen zij het bevel halt te houden en Praag aan het Rode Leger te laten.

Een akkoord met die strekking was overeengekomen tussen Stalin en de leiders van de westerse geallieerden. Ondanks een dringende oproep van de Britse premier Winston Churchill aan de Amerikaanse president Roosevelt zoveel mogelijk Tsjechoslowaaks grondgebied te veroveren, aangezien dit de na-oorlogse situatie in het land drastisch zou wijzigen en een grote invloed zou hebben op de situatie in de buurlanden.

Terwijl de Sovjet-troepen op onverwacht veel weerstand stuitten ten oosten van Praag, brak in de hoofdstad een opstand uit, geleid door het communistisch verzet. Op 9 mei, enkele dagen na de val van Berlijn, konden de Russen simpel Praag binnenmarcheren. Daarmee was Tsjechoslowakije's lot als toekomstig onderdeel van het Oostblok bezegeld.

Bijna een halve eeuw moesten de Tsjechen wachten eer zij de rekeningen konden opmaken. Het eerst aan de beurt was de Sovjet-Unie of, kortweg, de Russen. Halverwege 1991 vertrokken de laatste Russische soldaten, die in 1968 waren gekomen om de Praagse Lente te onderdrukken en nooit meer weggegaan.

Vlak na hun vertrek ontwaakte Praag met een roze tank in haar straten. De tank waarmee maarschalk Jeremenko aan het hoofd van zijn troepen in mei 1945 de stad was binnengerold, gold als het communistisch bevrijdingsmonument bij uitstek. Maar een Sovjet-tank is een foute tank, stelde de kunstenaar Cerny, en neutraliseerde het symbool in de wijk Mala Strana met roze verf.

Na heftige debatten en verschillende nieuwe schilderbeurten gaf de overheid toe en verbande de tank naar het legermuseum. De Sovjet-erfenis werd bijgezet in de geschiedenis.

In Plzen, de stad wier Duits-talige versie Pilsen naam gaf aan het beroemdste bier ter wereld, wordt met man en macht gewerkt aan het vullen van een lacune in de geschiedenis.

Op het kruispunt van Americká en Klatovská, twee hoofdstraten in het centrum, verrijst het grootste Tsjechische monument voor het Amerikaanse leger, om precies te zijn de US Army's 16th Armored Division.

Het ontwerp is het resultaat van een gezamenlijke inspanning van Plzens architekten, historici en kunstenaars en de benodigde 650 duizend gulden is deels door privé-burgers geschonken. De financiering gaf enige problemen, gezien het verdwijnen van eerdere collectes, aldus de historicus Vaclav Puta, lid van Plzens Vrienden van Amerika-vereniging.

In 1948, een paar maanden nadat de eerste steen voor het monument was gelegd, werd het vernietigd door de net aan de macht gekomen communisten. Vier jaar later maakte burgemeester Gustav Rada een ideologisch beste beurt bij zijn bazen: hij schonk de bijeengebrachte fondsen aan Noord-Korea, op dat moment in oorlog met de Amerikanen.

Tijdens de Praagse Lente werd een nieuwe poging ondernomen een monument voor de Amerikanen te bouwen, maar na de Sovjet-invasie verdween het bijeengebrachte geld, 'en niemand is er ooit achter gekomen waar het is gebleven', zegt Puta.

Nu grijpt men de derde kans, al wordt door jarenlang gehakketak over ontwerpen de deadline van de vijftigste verjaardag van de bevrijding maar net gehaald.

De openstaande rekeningen met de Russen en de Amerikanen zijn aldus voldaan. Zij moesten vereffend worden, maar zij behoren wel heel nadrukkelijk tot de geschiedenis, tot een verleden dat min of meer objectief bezien kan worden en niet werkelijk een onderwerp van discussie is. Waar de Tsjechen, zeker hier in West-Bohemen, nog wel in alle staten van raken, zijn de Duitsers.

In Cheb, waar Konrad Henlein, de nazi-leider van de Sudeten-Duitsers, zijn hoofdkwartier had, is een grote rel gaande over het inrichten van een speciale begraafplaats voor gesneuvelde Wehrmachtsoldaten. De resten van 1700 soldaten liggen nu in kartonnen kisten opgeslagen in een loods van de dienst wegenonderhoud. Het initiatief van een Duitse organisatie ze fatsoenlijk te begraven, is echter niet in dank ontvangen.

Geen Duitsers bij de herdenking van de bevrijding, zegt de oude Communistische Partij, die bezwaar maakt tegen 'het verdraaien van de geschiedenis en de pogingen de rol van de Sovjet-Unie en het communistisch verzet uit het geheugen van de mensen te wissen.' Geen Duitsers hier, zeggen ook de extreem-rechtse Republikeinen, die dreigen ze met fysiek geweld te zullen verwijderen. Er is geen reden voor de Duitsers acte de présence te geven, vindt ook de sociaaldemoratische oppositie.

Deze houding wordt ingegeven door een mengeling van angst en schuldgevoelens. Met de Tweede Bevrijding werd niet alleen het taboe op de Amerikaanse bevrijding van het westen van het land opgeheven, ook dat andere 45 jaar lang onbesproken onderwerp kwam, zij het geheel tegen de wil van de Tsjechen, weer aan de orde: de gewelddadige verdrijving van tweeëneenaf miljoen Sudeten-Duitsers direct na de oorlog.

Zij werden collectief schuldig bevonden aan collaboratie met de bezetters en, met toestemming van de geallieerden, van al hun bezittingen beroofd en de grens over gezet. Nu eisen zij luidruchtig intrekking van de decreten van president Benes uit 1945, teruggave van hun bezittingen of compensatie, en hun recht op Heim. Die eisen maken het Sudeten-debat tot het meest heftige in Tsjechië en een ernstige stoorzender in de relaties tussen Tsjechië en Duitsland.

CSU-afgevaardigden in Bonn spreken van schending van mensenrechten, spelen zelfs met de gedachte van dubbel staatsburgerschap voor Sudeten-Duitsers. De Tsjechen willen er niets van weten, zelfs president Havel niet, al noemde die deze week nog de neiging van vele Tsjechen zich louter als slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog te zien 'een belediging van een ieder die in het verzet of in de geallieerde legers heeft gevochten'.

Havel heeft geprobeerd de gemoederen te sussen met zijn oproep 'de demonen van het verleden niet wakker te schudden'. De verbetenheid van het publieke debat doet echter vermoeden dat zij al wakker zijn en dat de Sudeten-kwestie meer dan een los eindje van de oorlog is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.