'Lorentz was geniaal, maar als mens eigenlijk te simpel'

Na zijn emeritaat worstelt Anne Kox met zijn langverwachte biografie van fysicus Hendrik Antoon Lorentz. 'Zijn gelijkmoedigheid is verwarrend.'

Soms, bekent de Amsterdamse wetenschapshistoricus Anne Kox, is het wel even slikken om te zien hoe ongevoelig een man als Albert Einstein kon zijn. Al decennialang is Kox (65) een van de redacteuren van de Collected Papers of Albert Einstein, een reeks die inmiddels aan deel 14 (van de beoogde 30) toe is. 'Vooral in brieven aan zijn zoons en eerste vrouw Mileva kan hij volkomen harteloos overkomen. Zijn vermogen om zich af te sluiten was natuurlijk essentieel voor zijn wetenschap. Maar man, zo ga je toch niet met je kind om, denk je dan toch.'


Enkele weken na zijn afscheidscollega aan de Universiteit van Amsterdam zit Kox als altijd achter zijn bureau, en leest. Alleen nu thuis, in een lichte, hoge kamer in het statige Amsterdam Oud-Zuid. Wetenschapsgeschiedenis, betoogde hij in zijn afscheidscollege, is toch vooral kijken naar individueel mensenwerk. Met alles erop en eraan.


Door zijn handen gaat voor de zoveelste keer de correspondentie van natuurkundige en Nobelprijswinnaar (1902) Hendrik Antoon Lorentz (1953-1928). Het zijn brieven van en aan iedereen die er in die jaren toe deden in de natuurwetenschappen, de politiek, het landsbestuur. Kopieën van de stukken die zorgvuldig worden bewaard in het Noord-Hollands Archief in Haarlem - niet toevallig ook de bewaarplaats van het volledige archief van natuurkundige en eveneens Nobelprijswinnaar (ook 1902) Pieter Zeeman (1865-1943).


Dat Zeeman-archief ontdekte Kox zelf na een telefoontje van een notaris die hem in 1998 belde over het verwaarloosde woonhuis van de overleden zoon van Zeeman, Jan, aan de Stadhouderskade in Amsterdam, een steenworp van zijn eigen werkplek aan de Universiteit van Amsterdam. Hij besloot in de lunchpauze toch even te gaan kijken.


Een hoogtepunt, denkt hij nog steeds. Net als de latere vondst van een pakje gedichten die een andere Nederlandse Nobelprijswinnaar, de scheikundige Johannes Diderik van der Waals (1837-1923), schreef aan zijn jonggestorven vrouw. Gevonden in een doos papier van een kleinzoon op een rommelige woonboot.


Op zulke momenten, realiseert Kox zich nog steeds, is het lot je als historicus kennelijk uitzonderlijk goed gezind. Maar soms ook niet. Neem Lorentz.


De brievenberg van Lorentz moet binnen afzienbare tijd in een boek verschijnen, het tweede deel van twee met de wetenschappelijke correspondentie van misschien wel de grootste Nederlandse natuurkundige.


Lorentz was een beroemde Nederlander.

'Zeker. Bij zijn begrafenis in 1928 liep heel Haarlem uit. Er zijn Polygoonfilmpjes van. De rij koetsen. Beroemde geleerden als Einstein in de stoet. De telegraaf hield enkele minuten stilte.'


Vanwaar die fascinatie met Lorentz?

'Bij mijzelf is die eigenlijk pas gaandeweg gekomen. Ik werd lang geleden na mijn promotie als theoretisch fysicus gevraagd om de correspondentie van Lorentz in Haarlem te helpen publiceren. Ik wist eigenlijk niets van Lorentz en heb mezelf als historicus moeten trainen. Maar daarna raak je toch in de ban van zo iemand.'


Mag je spreken van bewondering?

'De meeste historici houden niet van dat woord, maar ja: zeker bewondering. Vooral voor kalme en precieze werkkracht, meer misschien nog dan zijn intellectuele moed, die bij mensen als Einstein en Bohr groter was. Het artikel van Niels Bohr uit 1913 over het quantumatoom leest nog steeds als een krankzinnig waagstuk. Het doel heiligt voor hem duidelijk de middelen en hij slaagt. Of Albert Einstein over het lichtquantum in 1905. Ik denk eerlijk gezegd dat dat artikelen zijn die nu door geen enkel wetenschappelijk tijdschrift geaccepteerd zouden worden.'


Binnenkort komt het tweede deel van de wetenschappelijke correspondentie. Maar nog steeds niet de biografie. Lukt het niet?

'Ik ben lang veel meer in beslag genomen door het Einstein-project dan de bedoeling was, de helft van de tijd zat ik in Boston of later Pasadena. Maar daarbij heb ik lang gedacht dat een Lorentz-biografie eigenlijk niet mogelijk was.'


Bronnen te over.

'Bronnen zijn niet het probleem. Ik heb eigenlijk altijd het gevoel gehad dat ik geen greep had op Lorentz.'


Geen greep?

'Op zijn theorieën wel, dat is geen punt. Lorentz is als mens gek genoeg te simpel. Hij is de goedmoedigheid zelve, in alles wat hij doet of zegt. Hij is vriendelijk, voorkomend, is iedereen ter wille, behulpzaam. Diplomatiek. En een geniaal fysicus. Dan denk je: dit is een karikatuur, ik zie iets helemaal over het hoofd.'


Lorentz passies?

'Dat denk je, maar je moet als biograaf ook durven besluiten: dit is werkelijk een van die zeldzame mensen die volkomen gelijkmoedig door het leven gaat. Het is gewoon niet anders.'


Dat heeft Lorentz-biograaf Anne Kox weer.

'Nee, hoor. Iemand moet het doen: het onkreukbare genie H.A. Lorentz. Dan ik maar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden