Lord of the guys

Alleskunner en Brits troeteldier Stephen Fry mengt zich nadrukkelijk in het publieke debat. Zijn engagement bereikt een hoogtepunt met de documentaire Out There, die vanavond en morgen is te zien.

DOOR PATRICK VAN IJZENDOORN

Bij alle ophef over de Olympische Winterspelen in het homovijandige Rusland was, zeker in het Verenigd Koninkrijk, een belangrijke rol weggelegd voor Stephen Fry. De acteur, komiek, schrijver en televisiemaker had in een open brief aan David Cameron en de olympische organisatie opgeroepen tot een boycot. Om zijn oproep kracht bij te zetten, was hij zelfs overgegaan tot 'reductio ad Hitlerum': hij vergeleek het lot van de Joden in Hitlers Duitsland anno 1936 met dat van de homo's in Poetins Rusland anno 2014.

De interventie past bij Fry's jongste roeping, die van wereldverbeteraar. Nog niet iedereen is eraan gewend. Zeg Fry, klonk het, waarom meng je je in zulke ernstige zaken? Vertel liever iets over het dieet van zeekomkommers.

Dat laatste doet de 56-jarige Fry nog steeds, als schoolmeester bij QI (Quite Interesting), het geestverruimende spelprogramma waarin alles draait om de originaliteit van de antwoorden, niet om de juistheid ervan.

Een heel andere Fry is te zien bij Out there, een tweedelige documentaireserie van de BBC, waarin hij her en der in de wereld homoactivisten, homofoben en slachtoffers van homohaat ontmoet. Hier zien we een Fry die vecht tegen zijn tranen, die zich laat verleiden tot een irrationele woordenwisseling en die overgaat op persoonlijke aanvallen. De eruditie is nooit ver weg - zo brengt hij Tsjaikovski te berde tijdens een discussie met de opsteller van de antihomowetgeving van het Kremlin - maar wat overheerst is emotie. Het is een hartekreet.

De persoonlijke toon kenmerkte ook de genoemde Sotsji-brief, waarin hij niet alleen gewag maakte van zijn eigen homoseksualiteit, maar ook van zijn Joodse achtergrond. Familieleden van zijn moeder, een nazaat van Joden uit Midden-Europa, waren omgekomen in Auschwitz. In zijn zeventien jaar geleden gepubliceerde autobiografie Moab is my washpot stipte hij deze familiegeschiedenis al kort aan, maar hij werd zich er in 2005 nog dieper van bewust door mee te werken aan de BBC-serie Who do you think you are?, waarin bekende Britten graven in hun verleden. Fry's genealogische speurtocht leidde hem naar een dorpje in Slowakije. Daar bemerkte hij tot zijn schrik en verdriet dat het graf van zijn overgrootvader was vernield.

Wie Fry is, behoeft geen lange uitleg. De zoon van een natuurkundige werd bekend door de sketchshow A bit of Fry and Laurie, gemaakt met zijn studievriend Hugh Laurie. Het duo speelde ook samen in Jeeves & Wooster, gebaseerd op verhalen van P.G. Wodehouse. Fry ontwikkelde zich tot een alleskunner. Hij acteert in films (Gosford Park, The discovery of heaven). Speelt toneel (onlangs nog Malvolio in Shakespeares Twelfth Night, al leek het volgens critici alsof Malvolio Fry speelde). En hij bewijst dat praten niet hetzelfde is als een gesprek voeren. Vrijwel niemand beheerst de Engelse taal, geschreven én gesproken, beter dan Fry. De Fransen mogen in de persoon van 'BHL' (Bernard-Henri Lévy, red.) een actiefilosoof hebben, de Britten hebben met Fry dé renaissanceman.

Zijn populariteit uit zich in alles. Door de jaren is hij bedolven onder de prijzen, van 'Intelligentste Persoon op de Televisie' tot 'Pijproker van het Jaar'. Hij is inmiddels peetvader van dertig kinderen. Rond de kerstdagen van 2012 was hij liefst 189 keer op de televisie te zien - inclusief herhalingen.

A bit of Fry is een flinke overdosis geworden. Met zijn hoffelijke manieren, klassieke wijze van kleden en zijn eigen Black Cab zien buitenlanders hem als Quintessentially English (QE), al moet je tegenwoordig goed zoeken naar iemand die de geroemde eigenschappen van zo'n 'typische Engelsman' bezit. De Britten zelf beschouwen hem eerder als nationaal erfgoed, een status die hij deelt met mensen als David Attenborough, Elton John en Bruce Forsyth.

Deze status heeft het troeteldier de vrijheid gegeven om zaken onder de aandacht te brengen waaraan hij waarde hecht en die hem persoonlijk raken. Zo werkte hij acht jaar geleden mee aan Stephen Fry: The Secret Life of The Manic Depressive, een openhartige documentaireserie over het leven met een bipolaire stoornis. Sinds zijn vroege jaren heeft Fry last van van melancholie, die zelfs hebben geleid tot zelfmoordpogingen.

Halverwege de jaren negentig haalde hij het wereldnieuws nadat hij het Londense West End, waar hij met Rik Mayall speelde in het alom gekraakte toneelstuk Cell Mates, als een dief in de nacht had verlaten. Een week later liet hij zijn landgenoten via een eloquente brief weten dat hij veilig en wel zat ondergedoken in Brugge.

De laatste jaren heeft Fry zich steeds nadrukkelijker gemengd in het publieke debat, als scheidsrechter en als deelnemer. Samen met wijlen Christopher Hitchens, een goede vriend, trok hij vier jaar geleden tijdens een debat ten strijde tegen de RoomsKatholieke kerk. De tegenstanders van de stelling dat de kerk weinig goeds heeft gebracht, een aartsbisschop en een Conservatieve politicus, verschrompelden ten overstaan van tweeduizend aanwezigen, mede dankzij een even humoristische als humanistische toespraak van Fry.

Steeds duidelijker ontpopt Fry zich als een progressieve en wat paternalistische sociaal-liberaal. Hij is dan ook geboren en getogen op de juiste locatie: Hampstead, de Londense versie van de Amsterdamse grachtengordel.

Zijn progressieve visie op het bestaan blijkt ook uit zijn liefde voor technologische vooruitgang. In een miniserie presenteerde hij zijn honderd favoriete gadgets, van het strijkijzer tot de iPad. Maar aan geen uitvinding is hij zo gehecht als aan Twitter. Bij de laatste telling heeft Fry - die zich op dit medium omschrijft als 'British Actor, Writer, Lord of Dance, Prince of Swimwear & Blogger' - 18.328 berichten verstuurd. Als 's lands orakel geeft hij niet alleen commentaar op de actualiteit, inclusief tussenstanden van cricketwedstrijden en klachten over de infantilisering van de BBC, maar gebruikt hij Twitter ook om goede doelen onder de aandacht van zijn 6,5 miljoen volgelingen te brengen.

Vrijwel dagelijks krijgt deze politicus zonder partij vriendelijke hulpverzoeken van individuen, lobbygroepen en liefdadigheidsinstellingen. Een re-tweet van Fry is niet alleen een keurmerk maar bereikt ook miljoenen mensen. Sterker, een stormloop van 'fryianen' leidt soms tot overbelasting van websites.

Voor Fry, die nooit kranten leest en nooit interviews geeft, is het medium tevens een manier om contact te houden met zijn bewonderaars. Hij reageerde dan ook als door een wesp gestoken toen een journalist van The Daily Telegraph suggereerde dat Fry zijn tweets niet zelf schreef. Tot de vele petities die Fry heeft ondertekend, behoort een, overigens weinig vrijzinnig, pleidooi om de Britse pers onder een vorm van staatstoezicht te stellen.

Zijn engagement heeft een voorlopig hoogtepunt bereikt met Out There, waarschijnlijk de belangrijkste en persoonlijkste documentaire die Fry tot nu toe heeft gemaakt. De serie roept associaties op met de tragische lotgevallen van Oscar Wilde, die hij ooit perfect vertolkte in een biopic.

De auteur van The Picture of Dorian Gray overkwam wat homo's in door Fry bezochte landen als Rusland, Iran en Oeganda nog steeds te wachten kan staan: een gevangenisstraf. Vanuit de cel hielp Wilde indertijd zijn lotgenoten en schreef hij met The ballad of Reading Gaol een ontroerend pleidooi voor medemenselijkheid.

Zijn strijd wordt nu met moderne middelen voortgezet door de charmante goedzak die soms zijn reïncarnatie lijkt te zijn, zowel geestelijk als fysiek.

'Lordy!'

Een verschijning als Fry staat in Engeland ook wel bekend als een 'luvvie'. Dit is een humoristische benaming voor een acteur, toneelspeler of andere vertegenwoordiger van de creatieve klasse die geaffecteerd of overdreven overkomt, iemand die niet 'Good Lord' maar 'Lordy' zegt. De term is een verbastering van 'lovey'. In politiek opzicht zijn ze vaak progressief gezind, reden dat het woord 'luvvie' binnen rechtse kringen vaak wordt voorafgegaan door 'Labour'. 'Luvvie' heeft sinds 2008 een aparte vermelding in de Oxford English Dictionary. Twintig jaar eerder dook het woord voor het eerst op, in het dagblad The Guardian, het huisorgaan van de 'luvvies'. Auteur van het desbetreffende stuk? Stephen Fry.

Out There, 28/1 en 29/1, Nederland 2, 23.00 uur.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden