Loon van de angst

Minder regels, wil het kabinet Balkenende. Maar sinds de rampen in Volendam en Enschede is Nederland bedolven onder de regels, de een nog pietluttiger dan de andere....

Voor de deur van het kerkje van Spaarnwoude wacht Peter Capelle, getooid met een strooien hoed. We bevinden ons onder de rook van Amsterdam, in de verte zoemt de A9. Het kerkje ligt te zonnen in het gelijknamige recreatiegebied, drieduizend hectare aangeharkte natuur. Nu gaat het om die knoestige kerkdeur. Peter Capelle is de architect die de restauratie van het kerkje onder zijn hoede heeft, tevens adviseur van de Bond Heemschut. Hij laat de laatste uitwas van Nederlandse regelzucht zien: de lessen van 'Volendam'. De voordeur van het kerkje draait naar binnen open. 'Het kerkvolk is immers welkom in het huis van de Heer.' Maar vanwege Volendam en de veiligheid moest die deur naar buiten gaan draaien. Dat kan helemaal niet, de deur hangt in een stenen deurstijl. De antieke roestige grendels moesten eraf, in plaats daarvan zou een glimmende horizontale stang komen met zogenaamde panieksluiting. 'Totaal doorgeslagen', moppert Peter Capelle.

Een kerk is de kerk van Spaarnwoude allang niet meer. Nu hangt er bijvoorbeeld een kleine fototentoonstelling. Er is een barretje, 'ja, en ook wel eens een slemppartij.'

'Aard inrichting: café', staat daarom onbarmhartig in de beoordeling door de gemeentelijke inspectie. Vandaar de splinternieuwe groene lichtbakken die de vluchtweg aangeven. En het gedoe over de deuren. In een kerk die werkelijk niet groter is dan een klaslokaal. Nooit brand geweest in zeven eeuwen.

Capelle spreekt van spijkers op laag water zoeken en met een kanon op een mug schieten. 'Wij dachten, allemaal geleuter. We doen het gewoon niet.' Maar sinds Volendam kom je daar niet meer mee weg. Bij monumentenzorg in Zeist kunnen ze ervan meepraten. Eeuwenoude muren moeten worden doorgebroken voor nooduitgangen. Ook in de Oude Bavo, vlakbij in Haarlem, gaan de deuren naar binnen open. Uiteraard. Met dichte deuren mogen voortaan nog maar een paar honderd man de kathedraal in. Maximaal vijftienhonderd, maar dan met de deuren wijd-open. De bezoekers van de Mattheus moeten volgend jaar niet alleen rekening houden met een gezongen lijdensverhaal, maar ook met lijfelijke ontberingen.

Capelle: 'En dat allemaal vanwege een onverantwoordelijke cafébaas in Volendam.'

Komende week staat die onverantwoordelijke cafébaas voor de rechter. De brand in de nieuwjaarsnacht van 2001 in café 't Hemeltje in Volendam kostte veertien mensen het leven. Er vielen tweehonderdvijftig gewonden, van wie velen voor het leven verminkt. Een heel ernstig ongeluk. De commissie-Alders die de cafébrand onderzocht, maakte duidelijk: een samenloop van omstandigheden.

Een onverantwoordelijke eigenaar bouwde drie cafés bovenop elkaar en lapte de voorschriften aan zijn laars. Het gemeentebestuur nam het niet zo nauw met de regels, wat paste bij de Volendamse cultuur. Bij de mentaliteit hoorde ook dat kinderen van elf, twaalf jaar in het holst van de nacht over straat slierden. 'Zo doen wij dat in Volendam.' Voeg daarbij de blauwspartakken aan het plafond van 't Hemeltje en een pak sterretjes dat in brand vliegt. De rest is bekend. Een ernstig ongeluk, zeker. Maar wel: een ongeluk en een uitgesproken plaatselijk incident.

Dat zou je beslist niet zeggen als je nagaat wat het Nederlandse bestuursapparaat de afgelopen drie jaar in gang heeft gezet. Volendam stond niet op zichzelf, hoort bij een reeks die twijfel zaaide in de Nederlandse ziel. Was hier alles wel zo goed geregeld als we altijd dachten? Na de Bijlmerramp, Srebrenica, Enschede en uiteindelijk Volendam was die patriottische zekerheid weg. Volendam moest verwerkt worden, zoals die andere 'rampen' ook door nationaal gewetensonderzoek zo goed en zo kwaad als het ging onschadelijk werden gemaakt. Volendam en Enschede bewezen dat er met heel Nederland iets fundamenteel niet in orde was. Dat gold niet alleen de brandveiligheid. Het moet afgelopen zijn met het gedogen, had premier Kok al in 1995 gezegd. Hij voelde het toenemende onbehagen aan. Het nieuwe bestuurlijke credo zou handhaven, uitvoeren en controleren worden.

Ook de commissie Alders concludeerde: aan de regels heeft het niet gelegen, die waren wel in orde. Alleen werden ze onvoldoende toegepast. En, geheel in lijn met de andere ramponderzoeken: 'Eén ding heeft de commissie niet gedaan: met een vinger de schuldigen aanwijzen.' Waar geen schuldigen werden aangewezen, zou het hele land boete doen voor Volendam. Regels moeten worden uitgevoerd, openbare deuren moeten naar buiten draaien. Onderaan de voordeur van het kerkje van Spaarnwoude glimt nu een nieuwe verticale schuif. Met voorgeschreven hangslotje.

De verbeterijver nam na Volendam bijna hilarische proporties aan. Alders en Oosting - de commissievoorzitter die Enschede onderzocht - leverden samen 161 actiepunten in die zouden moeten worden uitgevoerd. Hele nuttige punten, zoals het voorstel om nu eindelijk de regio's van brandweer, politie en ambulancediensten te laten samenvallen. Maar ook moesten er 'zichtbare merktekens' op gebouwen komen, moest er een 'gewondenverspreidingsplan' komen, en moest er 'in VN-verband' gestreefd worden naar 'een uitvoerbare en handhaafbare systematiek voor de klassificatie van vuurwerk'. En zo nog een dikke honderdvijftig prioriteiten.

Als de agenda het toelaat, behandelt de Kamer volgende week de 'Eindrapportage Actiepunten Enschede en Volendam' van coördinerend bewindspersoon Remkes van Binnenlandse Zaken. Van de 161 actiepunten zijn er 135 geïmplementeerd, meldt de Vereniging Nederlandse Gemeentes (VNG) trots. Wat is er allemaal gebeurd? Lees mee met de brief van Remkes aan de Kamer. Er is een voortgangsrapportage 'Externe veiligheid' gemaakt, alsmede een actieprogramma 'Bewust Veiliger'. Er is een 'taskforce Slagen voor veiligheid' gekomen, onder leiding van burgemeester Ouwerkerk van Almere. Voorts werd ontwikkeld de 'ict-kanskaart Toezicht en handhaving', de stuurgroep 'Handhaven op niveau', alsook de interactieve website www.slagenvoorveiligheid.nl. Tot slot is er een diagnose-instrument gekomen waarop de gemeenten zelf kunnen bepalen hoever ze zijn met de realisatie van de actiepunten. En een netwerk van 'ambassadeurs' voorziet actief in ondersteuning dichtbij huis. De opsomming is niet uitputtend.

Of Nederland van deze orgie aan bestuurlijke zelfbevlekking daadwerkelijk veiliger is geworden, valt niet te zeggen. 'Ja, er wordt veel papier heen en weer geschoven', erkent Lex Michiels, hoogleraar omgevingsrecht in Rotterdam. Michiels kan het weten, want hij is zelf de voorzitter van de stuurgroep Handhaven op niveau. Een ding kan zonder veel risico vastgesteld worden: de roep om veiligheid wint het vooralsnog van die even modieuze behoefte aan minder overheid of regelgeving.

Het ministerie van VROM heeft in het kielzog van Volendam en Enschede een eigen inspectie opgetuigd, waar inmiddels zevenhonderd ambtenaren werken. Onlangs kwam het eerste jaarrapport uit over het jaar 2002. Voorspelbare conclusie: gemeenten blijven falen in het handhaven van de regels, ze zijn door calamiteiten als Enschede en Volendam 'onvoldoende wakker geschud'. De inspectie Openbare Orde en Veiligheid van Binnenlandse Zaken, ook nieuw, telt dit jaar 48 formatieplaatsen. Die inspectie stelde in mei vast dat er in Nederland 179.300 gebouwen zijn die een gebruiksvergunning moeten hebben. Dat is tot begin 2002 pas bij 51.700 (29 procent) van de gevallen gelukt. Dertien jaar gaat het duren om de achterstand weg te werken. Ook niet best.

De gramschap van architect Capelle in Spaarnwoude geldt die gebruiksvergunning. Hij is niet de enige. 'Een hetze', zegt ook Fred Paap, caféhouder in Zandvoort. Zijn etablissement dateert van 1900. Het plafond was al die tijd goedgekeurd door de brandweer, op een norm van 39 minuten brandwerendheid. Voor zijn nieuwe vergunning is die norm verzwaard tot een uur, en moest er een nieuw plafond in. 'Waarom is 39 minuten een eeuw lang goed genoeg geweest, en nu ineens niet meer?' Vraag het aan willekeurig welk schoolbestuur. Harry Winkels de Leeuw, van adviesbureau Bouw & Beheer Scholen: 'Voor de brandweer is de cafébrand in Volendam het uitgangspunt. Maar in scholen wordt niet gerookt, zijn nooit dronken kinderen en 's nachts is er al helemaal niemand.' Het is kortom een kwestie van maatvoering - en van angst. Winkels de Leeuw: 'Mensen gaan voor de eigen zekerheid de regelgeving zo letterlijk mogelijk interpreteren. Ze zijn doodsbenauwd dat ze voor de rechter moeten komen.'

Risico nul bestaat niet, zo lijkt menig bestuurder in de mond bestorven. Tegelijk heeft het er alle schijn van dat we druk bezig zijn terecht te komen in wat de Franse filosoof Alain-Gérard Slama 'de preventiestaat' heeft genoemd. De nieuwe macht van de brandweer is tastbaar, hoorbaar als je ze spreekt. Heel Nederland moet liefst een Vinex-locatie worden, of in ieder geval even veilig. Maar de brandpreventie staat niet op zichzelf. We kennen tegenwoordig ook het preventieve niet-roken, het preventieve ruimen, het preventieve fouilleren, preventieve processen tegen lieden met kwade bedoelingen en zelfs preventieve oorlogen. Het kwaad moet al aangepakt worden nog voordat het is geschied. De staat beschermt de burger op voorhand tegen een ongewisse toekomst.

Die zorg om de burger is oprecht, schrijft Slama. Experts, adviesorganen en evaluatiecommissies die vaststellen wat het beste is, via nieuwe regels, voedingsnormen, maatschappelijke campagnes, 161 actiepunten. Zo'n preventieve politiek heeft evenwel grote consequenties. 'Heel de bevolking wordt a priori als onverantwoordelijk beschouwd.' Ook dat is heel Nederlands, en geheel in lijn met bestuurdersangst voor referenda. De commissie-Alders is niet de enige die huivert voor het aanwijzen van 'schuldigen' = verantwoordelijken. Slama spreekt van een 'zacht of goedaardig totalitarisme', wat vooral blijkt wanneer men níet wenst mee te doen. 'Dan laadt men al gauw de verdenking op zich een onverantwoorde levenshouding aan te nemen', zo wordt hij geciteerd in het boek De veiligheidsutopie van Hans Boutellier.

Tegenargumenten zijn bijna niet meer mogelijk, bevestigt Hans Ouwerkerk, in zijn functie als burgemeester van Almere. Je kunt toch niet tegen de raad zeggen, het valt hier wel mee. Je dekt je in en zegt: hoe zit het hier met die gebruiksvergunningen?

Aan de preventie-staat gaat angst voor de toekomst vooraf. Of die angst gerechtvaardigd is, doet hier niet terzake. Angst is er, angst voor nieuwe rampen, die elke dag kunnen gebeuren. Angst voor ziektes, voor terroristen. Angst voor nieuwe Volendammen en Enschedés, voor kippenkoorts en ammoniaktreinen. Angst voor risico's. Angst is een bodemloos vat. Vandaar dat in de bestrijding ervan weer onafzienbare werkgelegenheid schuilt voor politici, bestuurders en andere overheidsdienaren. Dat komt meer dan mooi uit voor een politieke klasse die om een missie verlegen zat, sinds de maakbaarheid uit de mode is. Maakbaarheid is uit, beheersing is in, mag ook zijn handhaving of controle. De nieuwe overheid verdeelt de veiligheid even eerlijk als eertijds de zwaarste lasten. Alle 179.300 openbare gebouwen worden getoetst aan dezelfde normen door nieuwe preventie-ambtenaren. En helemaal bovenaan in dit handhaaf- en controle-universum zetelt Saskia Stuiveling, die van maand tot maand haar banvloeken vanuit de Rekenkamer het land in slingert. Weer niet goed gecontroleerd! Weer geen meetbare prestaties geleverd! Allemaal strafwerk!

We zijn afgedwaald van het wondermooie kerkje in Spaarnwoude. Daar loopt nog steeds de architect Peter Capelle mopperend over de dodenakker. Wie is na Volendam nou eigenlijk verantwoordelijk voor zo'n gebouw, vraagt hij retorisch. De gemeente of de beheerder? Al die maatregelen zijn het uitvloeisel van angst. Die angst begint bij de bevolking, zeker. Maar hier gaat het om de angst van de gemeente, dat zij aangesproken wordt als er iets misgaat. Iedereen gaat nu oude grendels vervangen en hangslotjes aanbrengen. 'Als hier iets gebeurt, zeggen ze allemaal: mijn straatje is schoon. Het netto resultaat is: een hoop kosten, brood op de plank voor architecten en aannemers, gemoedsrust voor gemeentes. Maar uiteindelijk is er nog altijd geen waterdichte verantwoordelijkheid.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden