Analyse Politiek rechts

Lonkend gevecht om Ruttes erfenis maakt rechtse rivalen nerveus

Premier Mark Rutte licht vrijdag het kabinetsbeleid toe na de wekelijkse ministerraad.

De eerste grote crisis bij het tot voor kort zo succesvolle Forum voor Democratie is een cadeautje voor andere rechtse partijen. Lang zal het leedvermaak niet duren. De nervositeit op de rechterflank is groot nu de erfenis van Mark Rutte lonkt.

Was het leedvermaak of opluchting? Zeker is dat andere partijen op het Binnenhof de machtsstrijd bij Forum voor Democratie deze week bijna likkebaardend volgden. Het hield maar niet op. Eerst haalde Henk Otten hard uit de naar de boreale praat van zijn voorman. Daarna kwam de trumpiaanse tweet van Baudet waarmee de FvD-leider zijn voormalige ‘nauwste collega’ de wacht aanzegde. En toen de climax: de val van Otten, de grote macher van Forum.

Andere partijen leunden achterover en gingen er eens goed voor zitten. Niemand had nog behoefte om zelf in het nieuws te komen. Als je tegenstander politieke zelfmoord pleegt, leidt hem dan niet af, is het devies op dat soort momenten. De machtsstrijd bij FvD was the gift that keeps on giving, zoals een betrokkene het donderdag gelukzalig verwoordde. Een week lang pakjesavond voor de rechtse rivalen die tot voor kort nog zo aangeslagen oogden door de opmars van Baudet.

Gegniffel

Het nauwelijks verholen gegniffel over de problemen bij Forum illustreert ook hoe groot de nervositeit op de rechterflank is en hoe serieus de potentie van Baudet inmiddels wordt genomen. Alles is in beweging. Er verschijnen opeens pamfletten en discussiestukken bij VVD en CDA, speculaties over leiderschapswisselingen laaien op en kroonprinsen lopen zich ongegeneerd warm.

De overwinning van Baudet bij de provincialestatenverkiezingen in maart heeft alle rechtse politici aan het denken gezet. De vanzelfsprekendheden van de afgelopen jaren zijn verdwenen. De tot voor kort taaie PVV van Geert Wilders is kwetsbaarder dan ooit en ook premier Mark Rutte oogt minder soeverein dan voorheen. De zege van Forum heeft zijn imago als bijkans onoverwinnelijke campaigner aangetast.

Is de premierbonus uitgewerkt? Zelfs als Rutte het nog een keer aandurft als lijsttrekker, bij de volgende verkiezingen – uiterlijk 2021 – kan ‘het speelveld’ weleens helemaal open liggen, zo valt op het Binnenhof te horen.

Bij de VVD groeit de onzekerheid, al propagandeert Rutte intern kalmte. Als er in de politiek een golf op je afkomt, kun je die volgens de premier maar beter over je heen laten komen. Al het andere is verspilde energie. Menig liberaal betwijfelt dat het tij nog gekeerd kan worden bij de Europese verkiezingen op 23 mei, ook al zal er door de zelfmutilaties bij FvD weer enige hoop zijn op een acceptabele uitslag.

Ongevraagde adviezen

Een discussie over de partijkoers kan niet uitblijven. De ongevraagde adviezen van oude partijconsiglieri als Hans Wiegel (‘de VVD moet weer glashelder worden’) en Frits Bolkestein (‘de VVD heeft het op een aantal punten laten afweten’) zijn altijd een veeg teken voor de Haagse top. In De Telegraaf klaagden anonieme Kamerleden ook al over het klimaatbeleid – ‘we zitten in de tang; onze kiezers willen dit niet’ – terwijl er vanuit de partij juist kritiek is op de ‘makke cavia’s’ die nu de Kamerbankjes van de VVD bezetten.

De gedoodverfde kroonprins Klaas Dijkhoff heeft deze week eveneens duidelijk gemaakt dat er iets moet gebeuren. De partij heeft volgens hem ‘scherpte’ verloren. Hij betreurt de verhogingen van de btw en energierekening, en Ruttes voormalige stokpaardje – de afschaffing van de dividendbelasting – was achteraf gezien ‘een misrekening’. Dijkhoff wil dat de partij zich meer gaat richten op de middenklasse, goed volk dat volgens hem ‘rechts van het midden’ zit.

Bij het CDA zijn vergelijkbare bewegingen te bespeuren. Terwijl VVD’ers speculeren over de toekomst van Rutte, is dat bij de CDA-leider al een gepasseerd station. Het vertrek van voorman Sybrand Buma wordt gezien als een voldongen feit. Dat de hij volgens De Telegraaf in de race is voor het burgemeesterschap van Leeuwarden komt voor niemand als een schok.

Er leven hoge verwachtingen voor het post-Buma-tijdperk. Veelzeggend is dat heel wat CDA’ers menen dat de partij met minister van Financiën Wopke Hoekstra een premierskandidaat in huis heeft. Met de huidige volatiliteit op rechts is alles mogelijk. Als Baudet zomaar omhoog kan schieten, waarom Hoekstra dan niet? Hij is doortastend, zuinig en de Fransen hebben een hekel aan hem: allemaal pre’s.

Kleerscheuren

Het is vooral de vraag of de machtswisseling bij het CDA zonder kleerscheuren gaat verlopen. Ook vicepremier Hugo de Jonge en staatssecretaris Mona Keijzer gelden als potentiële kandidaten, maar er zijn vooral inhoudelijke risico’s. Een deel van het CDA vreest een klimaatrevolte als Nederland te veel voorop gaat lopen, een andere groep pleit juist voor meer ‘rentmeesterschap’ en een ‘offensief klimaatbeleid’. Ook bij thema’s als asiel en Europa kan een strijd om het leiderschap nieuwe scheuren binnen de partij aan de oppervlakte brengen.

VVD en CDA zullen ondertussen vooral duimen dat de machtsstrijd bij Forum nog even doorzet. Zelfs bewindspersonen die achter de schermen plechtig beweren dat dit soort taferelen slecht zijn voor het aanzien van de politiek, kunnen hun gezicht daarbij moeilijk in de plooi houden. Kiezers houden niet van ruzie, is de conventionele wijsheid op het Binnenhof. 

Het enige probleem voor zijn rechtse rivalen: Baudet heeft al vaker conventionele wijsheden gelogenstraft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden