Londen eet Engeland op

Megasteden kunnen de natiestaat overvleugelen. Londen is het ultieme voorbeeld van de ongeplande, onstuimige nieuwe stadstaat.

Beeld Lumine.nl

Zelfs de weerkaart lijkt het te zeggen. Op een nazomerdag, enkele maanden geleden, was Groot-Brittannië groen en geel gekleurd, wat past bij het gematigde zeeklimaat. Boven Londen hing een ronde, oranjekleurige wolk. Daar was het een paar graden warmer en zonniger. Het doorspitten van oude weerberichten leert dat het wel vaker voorkomt, alsof de Britse hoofdstad een eigen microklimaat bezit. Geeft de metropool warmte af? Ligt zij gunstig? Het is hoe dan ook symbolisch: Londen heeft een aparte status.

De cijfers zijn fascinerend. In Londen (8,3 miljoen inwoners) verdient 15 procent van de bevolking eenvijfde van het nationaal inkomen, waarmee de productiviteit er 29 procent hoger ligt. Dat zie je op straat, waar Londenaren lopend hun koffie (nee, geen thee!) drinken. Een op de drie afgestudeerden trekt naar de hoofdstad en 58 procent van de werkende Londenaren bezit een academische titel, 20 procent meer dan het landelijk gemiddelde. Eenvijfde is buitenlander; landelijk is dat 4 procent. Londen voelt steeds minder aan als Britse stad. Een gemiddelde Londenaar is beter bekend met Toscane dan met de Tyneside.

Nog meer cijfers. Londen heeft een hoger bruto binnenlands product dan landen als Zweden en Zwitserland, en het is zelfs twee keer zo hoog als 's werelds bekendste stadstaat, Singapore. Gevraagd naar zijn mening over een Brexit gaf een topman van een beursgenoteerd bedrijf onlangs een veelzeggend antwoord. Volgens hem kan Londen best buiten de Europese Unie overleven, maar hij was niet zeker over de rest van het Verenigd Koninkrijk. Met de M25, de autoweg die als een slotgracht om de stad ligt, heeft de stad al een virtuele douanepost.

Dat Londen het Verenigd Koninkrijk aan het ontgroeien is, blijkt ook uit de aard van de rijkdom. Vroeger ontleende het zijn welvaart aan het Britse wereldrijk; nu stroomt het geld binnen uit China, Rusland, het Midden-Oosten en, na de eurocrisis, het vasteland. De rijken der aarde investeerden massaal in de victoriaanse en edwardiaanse panden of in moderne appartementen voor de allerrijksten. Voor de bewoners - bezitters - is Londen al een stadstaat, in de vorm van een Groot-Monaco. Het is dan ook passend dat burgemeester Boris Johnson van plan is om er Formule-1-races te gaan houden.

Hysterisch

Deze toevloed heeft geleid tot een huizenmarkt waarop jaarlijks 10 miljard pond (12,7 miljard euro) van hand wisselt. Hoe hysterisch de stemming op de huizenmarkt is? Een schoenendoos van nog geen 13 vierkante meter moet 275.000 pond kosten. In een goede wijk, dat wel. Zoiets staat in schril contrast met het moeizame herstel in de rest van het land. In bepaalde wijken van Liverpool kun je een straat kopen voor 50 pond, een bedrag waar je bij de uitverkoop van Harrods net een bloemenvaas voor kunt aanschaffen.

Het succesverhaal blijkt tevens uit de lijstjes waarin Londen op kop staat, van de Global Power Index (de beste stad voor het doen van zaken) tot een onderzoek van de Boston Consultancy Group waaruit blijkt dat Londen de aantrekkelijkste stad is voor werknemers. De sterke punten van de stad zijn de Engelse taal, de gunstige geografische ligging (tussen Azië en de Verenigde Staten), de politieke stabiliteit, de relatief lage belastingen, het betrouwbare rechtssysteem, het openbaar vervoer, de supertentoonstellingen in de musea, de anonimiteit, de veiligheid en de aanwezigheid van kostscholen.

Het visuele bewijs van het Londense succes is zichtbaar vanaf Primrose Hill, the Shard en de London Eye. Te zien is hoe, in de kenmerkende woorden van burgemeester Johnson, 'gebouwen met een uitzonderlijke snelheid uit de grond wriemelen en spruiten, als een versneld afgespeelde documentaire van David Attenborough over de terugkeer van de lente op de Canadese toendra'. Niet alleen de hemel wordt ontdekt. Rijke Londenaren breiden hun villa's uit met ondergrondse zwembaden, bioscopen en privémusea. Oude metrostations en schuilkelders zijn toeristische attracties aan het worden.

Beeld Metrostation Piccadilly Circus

Krachtcentrale

De stad barst aan alle kanten uit zijn voegen. Onherbergzame wijken bestaan amper nog. Oorden als Harlesden, Peckham en Dagenham zijn in het vizier gekomen van de avant-gardisten, stadsvernieuwers en gewone Londenaren die uit de betere wijken worden gedreven. Kijk naar Battersea Power Station, de voormalige krachtcentrale die bekend is van de hoes van Pink Floyds Animals. Na ruim dertig jaar leegstand is het iconische gebouw met de vier witte schoorstenen 's werelds populairste appartementencomplex.

Een van de interessantste bouwputten bevindt zich tussen de stations St Pancras en King's Cross, een plek waar de tippelaarsters de afgelopen jaren hebben plaatsgemaakt voor jong grut dat langs Regent's Canal fietst of flaneert. Hier komt het Europese hoofdkantoor van Google, het nieuwe St. Martin's College of Art en het Sir Francis Crick onderzoeksinstituut, een kruisbestuiving kortom tussen technologie, kunst en harde wetenschap, met de investeerders in de City op Boris Bike-afstand. In de nabije omgeving bevindt zich de Centrale Bibliotheek, de sneltrein naar het vasteland en een restaurant van Jamie Oliver, de rituele bekroning van een geslaagde stadsvernieuwing.

Kortom, dit is Londen in het klein.

De financiële dienstverlening in de City is nog steeds het Gouden Ei van de Britse economie, maar langzamerhand worden er ook weer dingen gemaakt. Soho is het hart van 's werelds muziekindustrie aan het worden, in Hillingdon worden bushaltes gemaakt en een banketbakker in Walthamstow exporteert brownies naar Frankrijk. In Oost-Londen floreert de auto-industrie en iets verderop in de Theems-delta, de oksel van Londen, verrijst een nieuwe haven, uiteraard gebouwd en betaald door investeerders met theedoeken op het hoofd. Made in Londen betekent weer wat.

Nu zou je kunnen zeggen: alle Britse wegen leiden al langer naar Londen, inclusief de spoorwegen die uitkomen op kopstations. Enkele jaren geleden schreef Boris Johnson Johnson's Life of London - The People Who Made the City That Made the World, een reeks portretten over bekende Engelsen die naar de hoofdstad zijn gekomen om de wereld te veroveren, van William Shakespeare tot Keith Richards, van Oscar Wilde tot Samuel Johnson. Van deze encyclopedist zijn de woorden dat een mens die moe van Londen is, moe is van het leven. 'Londen, immers, bezit alle ingrediënten voor het bestaan.' De stad gaf de wereld niet alleen Shakespeare en de Stones. Hier stond de wieg van zowel het marxisme als het thatcherisme.

New York

De metropool New York heeft 18,5 miljoen inwoners. Volgens de VN behoorde NY in 1975 met Mexico-Stad en Tokio tot de enige drie megasteden met meer dan 10 miljoen inwoners. Het zijn er inmiddels 28, waaronder Los Angeles (12,3 miljoen).

Big Bang

Het fundamentele verschil met vroeger is dat Londen amper een tegenwicht meer heeft in eigen land. De landadel heeft zijn politieke macht al eeuwen geleden verloren, terwijl het noorden, lange tijd de machinekamer van het Britse wereldrijk, alleen nog beter is in het trappen tegen een bal. Door de de-industrialisering raakte ook de hoofdstad in verval. Dankzij de Big Bang halverwege de jaren tachtig, het opengooien van de geldmarkten, wist het zichzelf te vernieuwen tot het derivatenparadijs van de wereld. In het desolate havengebied ontstond een nieuwe financieel centrum.

De florerende zakendistricten waren aanvankelijk twee vlaggen op een modderschuit. Londen bleef een sterk verouderde stad, fraai verwoord door Bette Midler: 'Wanneer het drie uur is in New York, is het 1938 in Londen.' Dat veranderde rond de eeuwwisseling toen Ken Livingstone voor de tweede keer burgemeester werd. Red Ken, bordeaux-rood inmiddels, richtte zich op de leefbaarheid van de metropool. Hij introduceerde de Oyster-kaart, breidde het bovengrondse spoorwegnetwerk uit en probeerde het autoverkeer in de binnenstad terug te dringen met de invoering van een tolheffing. Met het oog op stadsvernieuwing haalde hij de Olympische Spelen naar Londen.

Zijn conservatieve rivaal Johnson zette dat beleid blijmoedig voort, met de introductie van de leenfiets, een kabelbaan over de Theems en de klassieke dubbeldekker met het open achterbalkon als de meest in het oog springende extra's. Al deze uitvindingen passen in het streven om Londen niet alleen leefbaar, maar ook een pretpark te maken. Het is dan ook juist en passend dat de afbeelding waarop Johnson aan een touw van een kabelbaan bungelt, met een Brits vlaggetje in zijn hand, is uitgegroeid tot iconische foto van zijn regeertermijn.

China, India en Nigeria

Het grootste deel van de groei van de wereldwijde stadsbevolking vindt plaats in China, India en Nigeria. Lagos heeft volgens de VN 12,6 miljoen inwoners, anderen schatten 21 miljoen. In de jaren zeventig woonden er nog maar 1,5 miljoen, op een landelijke bevolking van 60 miljoen. De Nigeriaanse bevolking telt nu 173,6 miljoen zielen, waarvan bijna eentiende in de financiële en economische hoofdstad woont.

Anarcho-conservatief

De flamboyante anarcho-conservatief bekleedt een machtige positie. Johnson staat hoog op het lijstje van direct gekozen politieke leiders in de wereld. Hij voert een waar buitenlands beleid door de wereld af te reizen op zoek naar investeringen. Afgelopen dagen was hij nog in Singapore, Maleisië en Indonesië. In dat laatste land werd hij met alle egards ontvangen door president Joko Wikodo, eveneens een politicus met een popsterimago. De twee fietsten door Jakarta tijdens een autovrije zondagochtend, hetgeen Johnson ertoe bracht iets soortgelijks te gaan doen in Londen.

Een autovrije zondag. Het is een van de praktische zaken die een burgemeester kan regelen. Om te leren van andere steden heeft Johnson een informeel netwerk opgebouwd met presidenten, premiers en vooral ook andere burgervaders, Michael Bloomberg voorop, de paternalistische ex-burgemeester van New York. Een tijdje terug stonden de twee samen met confrères uit Florence (Matteo Renzi, inmiddels premier) en Warschau op een podium om een prijsvraag uit te roepen voor het beste praktische idee om het leven in de steden te verbeteren.

De scène deed denken aan het boek If mayors ruled the world waarin Benjamin Barber beweert dat lokale overheden in de beste positie verkeren om de wereld te verbeteren. De Amerikaanse denker pleitte voor een informeel parlement van grote steden, 'omdat steden vanuit zichzelf geneigd zijn tot samenwerking; steden herbergen hoop'. Het voordeel van steden is dat de politiek pragmatisch is en gericht op het oplossen van alledaagse problemen, reden dat het beleid van Livingstone en Johnson grotendeels hetzelfde is. Bij het schoonhouden van de straat maakt het immers weinig uit of je de bezem links of rechts vasthoudt.

Urbanisering is een wereldwijde trend, maar dat het in Londen sterker is, heeft te maken met het centralistische karakter van het land. Waar in Duitsland, Nederland, Italië, de VS, Canada en Brazilië de macht verdeeld is over de grote steden, is Londen tegelijkertijd het financiële, politieke, sportieve, culinaire en artistieke centrum. Een overheidsdienst als de fiscus is weliswaar naar het noorden verhuisd, alsmede de BBC met tegenstribbelend omroeppersoneel, maar de behoudend ingestelde Britten hebben nooit reden gezien om het land op een radicale manier te herindelen.

Deze pragmatische houding heeft geleid tot een nieuw verschijnsel: Londenfobie. De stad heeft altijd negatieve bijnamen gehad, van The Great Wen tot The Big Stink, maar de kritiek wordt fundamenteler. 'Londen is te groot, zeven keer zo groot als 's lands tweede stad', merkte de liberaal-democratische politicus Tim Farron onlangs op, terwijl zijn partijgenoot Vince Cable, minister van Economische Zaken, beweerde dat Londen 'het leven wegzuigt uit de rest van het land'. In een artikel onder de kop 'Weten Londenaren wel dat de rest van het land bestaat?' waarschuwde de conservatieve schrijver Allan Massie dat de provincies de slag verliezen, dat ze 'niet kunnen concurreren met de aantrekkingskracht van Londen'.

Indonesië

Een steeds groter deel van de wereldbevolking woont in megasteden. En de burgemeesters van die steden zijn steeds prominenter in beeld. Joko Widodo, de gouverneur van Jakarta, werd deze zomer tot president van Indonesië gekozen. Bijna 28 miljoen van de 252 miljoen Indonesiërs woont in of rond zijn oude domein.

De Tower Bridge over rivier de Theems Beeld anp

Uitzuiger

De grote vraag is of Londen de rest van het land rijker maakt of uitzuigt. Johnson is overtuigd van het eerste. Dat illustreerde hij onlangs met het voorbeeld van een steenfabriek in Newcastle die floreert dankzij de Londense bouwwoede. Politici als Farron beweren juist dat Londen talent wegzuigt, hetgeen de crux is van een rapport dat het Centre for Cities begin dit jaar publiceerde. Daarin stond dat vier van de vijf banen in de particuliere sector tussen 2010 en 2012 in Londen zijn gecreëerd. Steden als Bradford, Blackpool en Glasgow lopen leeg.

De denktank stelde dat Londens succes cruciaal is voor de Britse economie, maar dat het evenwicht moet worden hersteld, door het steunen van steden in het noorden. Dat herstel was ook een van de troefkaarten van de Schotse nationalist Alex Salmond tijdens het recente referendum. Zijn droom van een zelfstandig Schotland is uiteengespat, maar het referendum heeft wel geleid tot een pleidooi om de macht beter over het land te verspreiden. Zo kunnen de Schotten zelf inkomstenbelasting gaan heffen.

Ironisch genoeg kan de decentralisatie binnen het Verenigd Koninkrijk bijdragen tot de verdere verstadstatelijking van Londen. Er gaan al tijden geluiden op om Londen meer fiscale bevoegdheden te geven, zodat het zelf grote infrastructurele projecten kan betalen. In The Independent schreef Sean O'Grady dat Londen een eigen economisch beleid nodig heeft. 'De stad zit te springen om hogere rentestanden en hogere belastingen, om de overhitte economie te temmen teneinde geld in te zamelen voor scholen en ziekenhuizen.' Onlangs heeft Johnson voorgesteld om Londen, net als New York, een eigen justitiebeleid te laten voeren.

Parijs

Bijna 11 miljoen Fransen leven in Parijs en zijn voorsteden. De regering is bezig met het project Grand Paris Express, waarmee er een supersnelle metrolijn langs de randen van de banlieues moet komen en woon- en werkverkeer wordt gestroomlijnd voor bijna een vijfde van de Franse bevolking.

Wegzweven

De Britse regering kijkt wel uit om Londen verder te laten wegzweven. Dat is de gedachte achter de hogesnelheidslijn tussen Londen en het noorden, een lakmoesproef van 300 mijl per uur. De officiële verwachting is dat het noorden gaat profiteren van deze snelle verbinding, maar sceptici voorzien dat de noorderlingen nu nog sneller naar Londen zullen komen. Tegen zijn onstuimige, onbeheersbare groei is geen vijf- of tienjarenplan bestand. De stad Londen, ooit een verzameling dorpen, is op anarcho-kapitalistische wijze ontstaan. Voor de metropolis Londen van de Zonnekoning Boris Johnson geldt hetzelfde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden