Lolita's encherubijntjes

Steeds opnieuw worden kunstenaars beschuldigd van kinderporno. Zo gevoelig zijn we geworden voor de suggestie van misbruik dat de onschuldigste beelden van (halfblote) kleuters leiden tot bijgedachten....

IN As If, zijn boek over kinderen, kindertijd en de 10-jarige jongetjes die in Engeland de peuter James Bulger vermoordden, beschrijft Blake Morrison hoe hij een erectie heeft terwijl een klein kind op zijn schoot zit. Morrison schrijft non-fictie. Non-fictie die leest als een roman (hij werd bekend met het autobiografische And When Did You Last See Your Father, dat als elke goede roman aan de hand van het specifieke iets algemeens zegt over de menselijke conditie), maar toch: non-fictie - hij beschrijft een echte erectie en een echt kind.

'Het was wellicht naïef', merkte hij naderhand op in zijn essaybundel Too True, 'maar het schokte mij dat er mensen waren die deze passage schokkend vonden; er kwam geen discussie toen een personage van Martin Amis dezelfde ervaring beschreef in The Information.'

Toch beogen hij en Amis hetzelfde, meent Morrison. 'De ene scène is bedacht, de andere niet, maar kennelijk is het fenomeen zelf geen bedenksel: beide vertellers voelen zich er ongemakkelijk bij - erecties mogen tot kinderen leiden, het is niet de bedoeling dat kinderen tot erecties leiden - en het is die ongemakkelijkheid die beide schrijvers onderzoeken.'

Niettemin riep Morrisons werkelijke werkelijkheid meer en heftiger reacties op dan Amis' verzonnen realiteit.

Zo waren het ook de werkelijke plaatjes - de dia's die ze maakte van blote, spelende kinderen - en niet de schilderijen op basis van die foto's, die de Nederlandse kunstenares Kiki Lamers in de problemen brachten. Na een tip van de plaatselijke fotohandelaar waar ze haar rolletjes liet ontwikkelen, nam de Franse politie de dia's in beslag. De schilderijen liet ze ongemoeid.

Een storm in een glas water, lijkt het. De afgelopen tijd heeft de Franse politie een aantal kinderpornonetwerken opgerold en dat zal bij het opsporingsapparaat tot een zekere gevoeligheid hebben geleid voor zaken die naar kinderporno rieken. En omdat Nederland toch al de naam heeft dat, behalve de drugs en de euthanasie, de kinderporno ervandaan komt, is een Nederlandse kunstenares bij voorbaat verdacht.

De foto's die Lamers maakt, stelt ze nimmer tentoon. Ze had toestemming van de ouders van de kinderen, vaak vrienden, de dia's te maken. De kinderen krijgen de beschikking over de beelden. Ze zag zelf niet eens wat iemand met een perversere geest in de foto's kon zien - pas nadat de politie een inval had gedaan en ze haar werk met andere ogen nog eens bekeken had, achtte ze het mogelijk dat het wellicht, misschien, op sommige aspecten verkeerd kon worden geïnterpreteerd.

Of er een rechtszaak tegen Lamers komt, valt te bezien. Of ze, mocht het zo ver komen, die zaak verliest, is onwaarschijnlijk, ook in het Franse systeem. In Nederland is het, zelfs na de aanscherping van de wet op zedenmisdrijven in 1995, nooit tot een veroordeling gekomen van een kunstenaar wegens kinderporno.

Stormen in glazen water daarentegen waren er wel, zaken en zaakjes waarbij je hetzelfde onbegrip, dezelfde verbazing bekruipt, als die Lamers uitte over de bijgedachten die bij haar foto's mogelijk blijken. Wat, bijvoorbeeld, is er onschuldiger dan de twee kinderen, een jongen en een meisje van een jaar of vier en zes, die staan te dollen voor de fotograaf, hun vader, met alleen een T-shirtje aan? Toch besloot Museum Het Schoutenhuis in Huizen onlangs nog die fotoserie van Ed van der Elsken uit een tentoonstelling te weren. Alleen al de angst dat een deel van de Huizer bevolking er aanstoot aan zou kunnen nemen, leidde tot dit besluit, dat overigens weer ongedaan werd gemaakt, nadat andere fotografen hadden gedreigd hun werk terug te trekken.

Vijf jaar geleden nam de zedenpolitie in de Amsterdamse bioscoop Kriterion een affiche voor een filmfestival in beslag waarop een engelachtige blonde peuter staat, met een grote videocamera om zijn hals waaronder een piemeltje te voorschijn piept. De politie was gewaarschuwd door burgers die het beeld aanstootgevend vonden, en achtte de klachten voldoende serieus om in te grijpen. Justitie besloot niet te vervolgen.

Totaal onschuldig was die foto. Gewoon, een naakt, vrolijk jongetje op het strand bij Bloemendaal. Een cherubijntje, met zijn blonde krulletjes en blozende voorkomen, een engeltje zoals er door de eeuwen heen vele zijn afgebeeld.

Tegenwoordig schrikken we een beetje van cherubijntjes en van Lolita's. Seks beheerst onze samenleving, en in een maatschappij die vergeven is van seks, is ook onze gevoeligheid voor de uitwassen ervan toegenomen. Het zijn niet de mensen die zich verlekkeren aan foto's van naakte kinderen, die de politie bellen, het zijn de mensen die zich er overbewust van zijn hoe dergelijke foto's óók bekeken kunnen worden.

Dat gaat, in tijden van onrust over kindermisbruik, zo ver dat zelfs commotie onstaat over afbeeldingen waarvan het onwaarschijnlijk is dat er echte kinderen voor model hebben gestaan. Zo werd in 1997 - de affaire-Dutroux lag nog vers in het geheugen - het schilderij Sweet violence van Ronald Ophuis, de schilder die van choqueren zijn werk heeft gemaakt, van een tentoonstelling in Deventer verwijderd omdat er op te zien is hoe drie mannen twee kinderen verkrachten. De rechter vond het schilderij hard en confronterend, maar 'niet aanstotelijk voor de eerbaarheid'. Het werk, vond de rechter, 'is kennelijk bedoeld als aanklacht tegen de afgebeelde praktijken'.

De gevoeligheid voor kindermisbruik is toegenomen met het veranderen van de seksuele moraal. Het lijkt of alles mag en kan, maar nieuwe normen en waarden hebben de plaats ingenomen van de oude. Over echtelijke plichten spreekt niemand meer - partners worden geacht aandacht te hebben voor elkáárs wensen en verlangens. Verkrachting binnen het huwelijk is strafbaar geworden, vroeger bestond het formeel niet eens. In de jaren zestig, de dagen van de seksuele revolutie, leek het taboe op seks met kinderen even doorbroken te worden, maar dat is niet gebeurd. Voor die tijd was seks met kinderen onbespreekbaar, er werd ontkend dat het gebeurde. Nu kan erover gesproken worden, maar het taboe op seksualiteit met kinderen is alleen maar gegroeid.

Nabokovs Lolita was bij verschijning, in 1955, scandaleus om de inhoud, nu is het verontrustend om de manier waarop Nabokov de lezer dwingt zich te verplaatsen in Humbert Humberts obsessie voor de twaalfjarige nymphet.

De nieuwe moraal vindt zijn weerslag in de wetgeving. Verbazingwekkend kort geleden (in 1985) werd een artikel aan het Wetboek van Strafrecht toegevoegd dat specifiek over kinderporno gaat. De strafmaat is in 1995 nog eens aangescherpt. In de loop der jaren is de definitie van kinderporno steeds strenger geworden - uit uitspraken van de Hoge Raad blijkt dat het niet alleen gaat om afbeeldingen van kinderen die seksuele handelingen verrichten, maar ook om kinderen in een houding die 'kennelijk het opwekken van seksuele prikkeling beoogt'.

De wet maakt wel een uitzondering voor afbeeldingen die voor wetenschappelijk, educatief of therapeutisch doel worden gebruikt - wetenschappers mogen zulke plaatjes archiveren, politieagenten mogen ze zien in het kader van hun opleiding - maar uitdrukkelijk niet voor kunst. 'Iedereen kan op een gegeven moment wel zeggen, dat iets kunst is', zei de minister, die in een eerder debat neigde naar een exceptio artis, tijdens de behandeling van de wet in de Tweede Kamer.

De wet maakt geen uitzondering voor kunst - of de maker van een afbeelding artistieke bedoelingen had, is minder belangrijk dan de vraag of het kind is geschaad.

Met dat argument - het kind heeft geen schade opgelopen - sprak de rechtbank en daarna, in september vorig jaar, de Hoge Raad de Amerikaanse fotograaf Walter Chapell vrij. In 1999 was op het Holland Festival een foto in beslag genomen waarop Chapell is te zien met een erectie, terwijl hij zijn 1-jarig zoontje op de arm houdt. Het jongetje ziet de erectie niet, en hij is onherkenbaar in beeld gebracht. Daarom achtte de rechter het niet aannemelijk dat hij schade heeft opgelopen.

Het kind in kwestie, inmiddels tegen de veertig en zelf fotograaf, liet al toen de foto in beslag werd genomen weten dat hij persoonlijk er geen enkel probleem mee had. Toch is dat irrelevant. Het is, in dubieuze gevallen, niet omdat het kind er later zijn schouders over ophaalt, dat de fotograaf het recht had het zo op de foto te zetten.

Van de foto's die Sally Mann in de jaren tachtig maakte van haar kinderen, liefdevolle portretten maar ten dele ook foto's met een onmiskenbaar erotische ondertoon, kun je je, los van wettelijke bepalingen, afvragen of het acceptabel is dat ze haar kinderen op die manier gebruikte. Of het prettig is voor kinderen om zo te kijk te worden gezet, en in al hun kwetsbaarheid de hele wereld over te gaan. Maar dat is een moreel probleem, niet een strafrechtelijk - hoewel er een glijdende schaal bestaat waarop in het uiterste geval wel degelijk sprake van kindermisbruik zou kunnen zijn in de naam van kunst.

In kunst mag niet alles; de wetgever heeft terecht geen uitzondering voor kunst gemaakt. Het belang van het kind dient voorop staan, en justitie heeft gelijk om dat af en toe te checken, ook en zelfs als dat betekent dat er soms te snel wordt ingegrepen.

WETBOEK VAN STRAFRECHT, ARTIKEL 240b:

1. Met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt gestraft degene die een afbeelding - of een gegevensdrager, bevattende een afbeelding - van een seksuele gedraging, waarbij iemand die kennelijk de leeftijd van zestien jaar nog niet heeft bereikt, is betrokken, verspreidt, openlijk tentoonstelt, vervaardigt, invoert, doorvoert, uitvoert of in voorraad heeft.

2. Niet strafbaar is degene, die een dergelijke afbeelding in voorraad heeft waarvan vaststaat dat hij deze voor een wetenschappelijk, educatief of therapeutisch doel gebruikt.

3. Met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt gestraft degene die van het plegen van een van de misdrijven, omschreven in het eerste lid, een beroep of een gewoonte maakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden