Lokale partijen in veel colleges

Tegen de verwachting in doen lokale partijen het goed bij de onderhandelingen over collegevorming na de gemeenteraadsverkiezingen. De lokalo's slagen er steeds beter in hun winst te verzilveren. 'Dit is onmiskenbaar een trend.'

DEN BOSCH - Lokale partijen, de grote winnaar van de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen, gaan in veel colleges meebesturen. In sommige gemeenten zijn ze weliswaar door een kongsie van de traditionele partijen buitenspel gezet of anderszins buiten de boot gevallen, het algemene beeld bij de vorming van coalities tot dusver is dat 'de lokalen' vaak meedoen.


Dat blijkt uit een inventarisatie van de Volkskrant onder 106 gemeenten waar een coalitie in de maak of al gevormd is. In 74 gemeenten daarvan hebben lokale partijen de meeste stemmen vergaard. In 76 gemeenten gaan één of meerdere lokale partijen meedoen aan het gemeentebestuur, ofwel in bijna tweederde van de onderzochte gemeenten. Ter vergelijking: vorig jaar hadden 245 van de 408 gemeenten in Nederland een wethouder van een lokale partij - dat is een aandeel van 60 procent.


In zeker 7 gemeenten gaan zelfs louter lokale partijen het gemeentebestuur vormen: Beek, Boekel, Bunnik, Druten, Rozendaal, Onderbanken en Voerendaal. In minstens 10 gemeenten zijn lokale partijen bij de verkiezingen de grootste geworden, maar komen ze ondanks die winst toch in de oppositie terecht.


Voorbeelden daarvan zijn de Liberale Volkspartij Roermond van de omstreden oud-wethouder Jos van Rey, met wie de meeste andere partijen niet in zee wilden. En Gemeentebelangen Bedum, die zo kwaad is over de machtsgreep van de gevestigde orde dat de partij uit de gemeenteraad vertrekt. En Papendrecht Algemeen Belang, dat spreekt van kiezersbedrog. En Lokale Democraten IJsselstein, die samen met enkele andere lokale partijen in de regio wil optrekken tegen het onrecht zomaar buitengesloten te worden van het bestuur.


Het zijn deze voorbeelden die de afgelopen weken veelvuldig in het nieuws waren. Lokale partijleiders klaagden over verkiezingsbedrog en een kongsie van traditionele bestuurderspartijen (zoals VVD, PvdA en CDA) die te zeer gehecht zouden zijn aan het pluche. Dat kan in hun eigen gemeente misschien waar zijn, ze vormen een minderheid en zijn eerder uitzondering dan regel. Want in tweederde van de gemeenten waar de coalitie bijna of helemaal rond is, komen lokale wethouders op het pluche te zitten.


'Lokale partijen worden steeds belangrijker in het lokale bestuur. Dat is onmiskenbaar een trend', zegt Tjerk Budding, hoofddocent accounting aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij onderzoekt sinds 1998 of het aantal stemmen dat een partij heeft gekregen, uitgedrukt in raadszetels, in verhouding staat tot het aantal wethoudersposten dat die partij weet te bemachtigen: hoe goed weet een partij stemmen om te zetten in bestuurlijke macht?


Daaruit blijkt dat de traditionele partijen VVD, PvdA en CDA tot nu toe weliswaar oververtegenwoordigd zijn in het gemeentebestuur in verhouding tot het aantal raadszetels en de lokale partijen ondervertegenwoordigd (zie graphic). 'Maar die kloof wordt steeds kleiner', aldus Budding. 'Ik sluit niet uit dat het na de jongste verkiezingen zomaar gedaan kan zijn met de scheve verhouding tussen de zogenaamde regentenpartijen en de lokale partijen. De lokale partijen slagen er steeds beter in hun verkiezingswinst te verzilveren in wethouderszetels.'


In de provincie Friesland en Noord-Brabant is er al geen kloof meer, constateert Budding. Daar waren de lokale partijen de afgelopen jaren zelfs licht oververtegenwoordigd in de gemeentebesturen. 'Die provincies zijn wellicht een voorbode voor de rest van Nederland', denkt de onderzoeker.


Dat in sommige gemeenten lokale partijen buitenspel zijn gezet - en daarover hoog van de toren blazen - kan gebeuren, het is zeker geen trend. 'Heel veel lokale partijen doen gewoon mee', zegt ook Douwe Jan Elzinga, hoogleraar staatsrecht aan de universiteit van Groningen. 'De hoofdtrend is veel meer dat een klassieke bestuurderspartij als de PvdA en in mindere mate de VVD in de ene na de andere gemeente eruit wordt gekukeld en in de oppositie belandt.'


Hij heeft wel een verklaring waarom lokale partijen in sommige gemeenten nog steeds worden gewantrouwd en buitenspel worden gezet. 'Je hebt de echte nieuwelingen, van wie gezegd wordt dat ze eerst het spelletje maar eens moeten leren. En je hebt een tweede categorie die al langer meedoet, maar de afgelopen jaren zo fel oppositie heeft gevoerd dat de andere partijen zeggen: we zien geen ruimte om jullie rustig in te bedden in een nieuwe coalitie.'


Lokale partijen worden soms ook als 'te onstabiel' beschouwd door gevestigde partijen. Volgens Elzinga hoeft dat geen onzinnig verwijt te zijn. 'In veel lokale partijen worden mensen vanuit allerlei richtingen, van links tot rechts, bij elkaar geharkt. Het zijn zeer uiteenlopende personen, vooruitstrevend en conservatief. Dat maakt ook het profiel van een lokale wethouder onduidelijk.'


Toch beginnen de verschillen te vervagen tussen de traditionele bestuurderspartijen en de lokale partijen, die steeds professioneler worden. De gevestigde orde zal vaker het onderspit delven, terwijl de lokalen het initiatief nemen. 'Leefbaar Rotterdam heeft in de havenstad al de positie van de PvdA overgenomen', aldus Elzinga. 'Dat zal ook in andere gemeenten het patroon worden.'

Machtige Senioren Partij Maastricht dringt PvdA de oppositiebanken in

In Maastricht is de PvdA voor het eerst sinds 1946 van het pluche verdrongen. Met het CDA gebeurde dat vier jaar eerder. De Senioren Partij Maastricht (SPM), die bij de verkiezingen de grootste werd, gaat een coalitie vormen met SP, VVD, GroenLinks en D66. Samen hebben ze 23 van de 39 zetels. 'De verkiezingsuitslag heeft de richting aangegeven', aldus SPM-fractievoorzitter Ed Sabel. 'Er zijn geen omstandigheden waardoor andere partijen de SPM zouden willen uitsluiten. Onze wethouder heeft het de afgelopen bestuursperiode goed gedaan. We zijn een betrouwbare partner gebleken, hebben geen extreme standpunten en hebben de naam van degelijkheid en betrouwbaarheid.'

Mobilisatie van partijen in Landgraaf om Burger Belangen buiten spel te zetten

Gezamenlijke Burger Belangen Landgraaf (GBBL) is met 11 van de 25 zetels verreweg de grootste, maar is toch verbannen naar de oppositiebankjes. PvdA, SP, CDA, GroenLinks en VVD gaan met een nipte meerderheid van 13 van de 25 zetels de coalitie vormen. 'De landelijke partijen zeggen: wij hebben een betere ingang in Den Haag en Maastricht. Maar dat is allemaal lulkoek', aldus GBBL-bestuursvoorzitter Jos Winthaegen. 'We hebben 20 jaar in de coalitie gezeten en in die tijd genoeg losgepeuterd in Den Haag en Maastricht.'


Wat de ware reden dan is? 'Ze vinden ons gewoon te machtig.' De anderen hebben zijn partij 'een lesje' willen leren. 'Het is democratisch, maar is het ook goed voor Landgraaf?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden