'Lokale genezer doet niet zomaar wat'

Als 26-jarige tropenarts in Afrika zag Joop de Jong (64) dat zijn opgeknapte patiënten alle eer aan de lokale genezer gaven. Hij weet nu waarom.

VAN ONZE VERSLAGGEVER TONIE MUDDE

In zijn kuif gepikt. Zo voelde Joop de Jong zich, toen hij als tropenarts voor het eerst naar West-Afrika afreisde. In een gebied half zo groot als Nederland was hij de enige dokter, 26 jaar jong. Zeven dagen per week behandelde hij ziektes als tuberculose. Maar kreeg hij daar ook de erkenning voor? Welnee, zijn opgeknapte patiënten gaven alle eer aan de lokale genezer. Want die had - via contacten met het geestenrijk - de werkelijke oorzaak van hun problemen aangepakt.

Niet lang daarna specialiseerde De Jong zich in de culturele psychiatrie. Hij zette psychische hulpprogramma's op en deed jarenlang onderzoek in conflictgebieden als Cambodja, Oeganda, Nepal en Algerije. Eén van de lessen die hij leerde: lokale spirituele genezers leveren een belangrijke bijdrage aan de geestelijke gezondheid van de lokale bevolking. 31 mei organiseert de Vrije Universiteit een congres ter ere van De Jongs afscheid.

In Nederland werken ongeveer 3.000 psychiaters en 14.000 gz-psychologen. Hoeveel zijn dat er in een land als Oeganda of Eritrea?

'Een handjevol. De paar psychiaters die er zijn, werken meestal in een privékliniek in de grote stad. 98 procent van de bevolking kan niet terecht bij wat wij professionele geestelijke gezondheidszorg zouden noemen. Maar lokale genezers zijn in praktisch elk dorp te vinden.

Vaak zijn het parttimers, die het genezen naast ander werk doen.Ze kennen de plaatselijke problematiek en ze zijn zelfvoorzienend. Als door oorlog of gebrekkig beleid het gezondheidsapparaat van de overheid instort en lokale en Westerse hulpverleners er vandoor gaan, blijft de genezer op zijn stek en werkt door.'

Kun je een kindsoldaat van zijn trauma's afhelpen door geesten te bezweren?

'De lokale genezer is vaak een prominente figuur in het dorp. Als hij bij een ceremonie zegt dat de jongen is gereinigd van zijn kwade geesten, is dat voor alle betrokkenen een enorme stap vooruit. Die jongen kan zijn stigma en schuldgevoel afschudden en weer een plek zoeken in de gemeenschap. Hij kan een vak leren, vrienden maken, een toekomst opbouwen. Een westerse manier om iemand met oorlogstrauma's te helpen - praatsessies - is in Afrika ook effectief maar lastig duurzaam te organiseren. Datzelfde geldt voor kleinere problemen, zoals lichte depressies of angsten. Uit een studie in Burundi bleek dat traditionele genezers patiënten beter en sneller helpen dan modern opgeleide locals die therapie geven met praatsessies en antidepressiva. Het is maar een van de weinige studies in zijn soort, en methodologisch complex van opzet, maar het zet wel aan het denken. Een traditionele genezer doet niet zomaar wat. Als een dorpsbewoner zich meldt met depressieve klachten, dan weet een genezer bijvoorbeeld of er spanningen zijn in de familie of dat diegene ruzie heeft om een stuk land. De genezer kan vervolgens een gezamenlijke ceremonie met de betrokkenen voorstellen, om zo de spanningen te verminderen.'

Kortom, in Afrika zijn helemaal geen psychiaters nodig?

'Toch wel. Want een traditionele genezer staat machteloos bij de zwaarste gevallen. Patiënten met schizofrenie, bipolaire stoornis of epilepsie zal hij echt moeten doorverwijzen voor behandeling en medicatie. Mijn ervaring is dat lokale genezers daar zeker toe bereid zijn. Maar dan moet je wel hun capaciteiten op andere fronten erkennen. Je kunt niet tegen ze zeggen - wat vaak mis gaat bij zogenaamde samenwerking-- 'stuur al je patiënten maar door naar ons'.'

Wat kunnen we in Nederland leren van traditionele Afrikaanse genezers?

'Dat de moderne westerse psychiatrie de wijsheid niet in pacht heeft. De pillen die we voorschrijven, werken vaak slecht en hebben vervelende bijwerkingen. Ook hier zijn behandelingen van hulpverleners vaak net zo effectief als die van leken. Waarom maakt bijna de helft van de mensen naast reguliere geestelijke gezondheidszorg ook gebruik van aanvullende en alternatieve therapieën? Daar kun je als hoogopgeleide psychiater met dedain naar kijken. Maar je kunt je ook afvragen: wat vinden mijn patiënten daar dat ik ze blijkbaar niet geef?'

U werkte jarenlang met slachtoffers van oorlog, geweld en verkrachting. Werd u daar zelf niet depressief van?

'In het begin van mijn carrière ging het een keer mis. Mijn gedachten dwaalden af tijdens gesprekken, vaak wel een halve minuut. Ik ben in therapie geweest voor posttraumatische stress. Daarna ging het een stuk beter. Ik heb dat later ook gezien bij mensen die veel heftiger dingen hebben meegemaakt dan ikzelf. Ex-kindsoldaten, slachtoffers van verkrachtingen. Geluk is een te groot woord, maar een paar jaar na de rampspoed maken ze het vaak redelijk goed. De menselijke geest is ongelooflijk veerkrachtig.'

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden