Loekasjenko wakkert Sovjet-nostalgie aan

Officieel zit de ambtstermijn van president Loekasjenko er op. Maar een referendum geeft hem uitzicht op een nieuw mandaat van de Wit-Russen....

Dat het referendum zondag met een overweldigend 'ja' zal worden beantwoord en president Alexander Loekasjenko (50) zich derhalve in 2006 kan opmaken voor herverkiezing, staat nagenoeg vast. Een recente peiling van het Wit-Russisch Sociologisch Instituut meldde dat 72 procent van de stemmers het voorstel van de president steunt.

Dat enkele onafhankelijke onderzoeksbureaus hooguit 33 procent aan Loekasjenko toeschrijven, wordt in het laatste, klassieke Sovjet-bolwerk als muggenzifterij beschouwd.

Ruim tien jaar inmiddels weet Loekasjenko wat het beste is voor zijn land. Op 7 september legde hij in een door alle tv-zenders rechtstreeks uitgezonden toespraak het waarom van het referendum uit. Zo is volgens hem momenteel geen andere politicus krachtig genoeg om in het spanningsveld tussen de EU en VS enerzijds en Rusland anderzijds de strategische Wit-Russische positie te bewaken. Loekasjenko wees op de stabiliteit die het land onder hem geniet – 'kameraden, hier is geen terrorisme' – en hij zei dat de kleine problemen die zijn land kent geen machtswisseling rechtvaardigen.

Die kleine problemen zijn synoniem voor een diepe economische crisis, waardoor de armoe buiten de hoofdstad Minsk sterk is toegenomen. Teneinde het moreel van de natie op te vijzelen stuurde Loekasjenko de voorbije maanden gezanten langs scholen, universiteiten en fabrieken met de boodschap dat 'onze nationale trots niet mag afhangen van persoonlijke rijkdom'. De staatsmedia kregen, conform de vroegere Sovjet-methodieken, opdracht hun economische berichtgeving zonniger te kleuren.

De strakke regie die Loekasjenko voert, kan echter niet verhullen dat de onvrede als een veenbrand door de maatschappij trekt. Op de dag dat de president exact tien jaar aan de macht was, 21 juli, werd deze zomer in Minsk een grote demonstratie gehouden tegen het bewind. Betogers droegen spandoeken mee met teksten als 'Mislukt Systeem' en 'Uw leider is de laatste dictator van Europa'. Het was een zeldzame uiting van woede in een land waar zelfs de geringste vorm van rebellie wordt beantwoord met intimidaties en arrestaties.

De Russische tv-zender RTR interviewde twee deelnemers aan de demonstratie. Uit vrees voor represailles wilden beiden niet hun achternaam noemen. 'Hier in Minsk ziet alles er modern en welvarend uit, maar dat is schijn. In de streek waar ik vandaan kom, de provincie Gomel, is niets. Het leven kan nergens slechter zijn dan daar', zei Vitali. Zijn vriendin Svetlana zei: 'Ik zou willen dat er politici waren die het tegen Loekasjenko kunnen opnemen, maar die zijn er niet.'

Oppositie voeren is in Wit-Rusland welhaast onmogelijk. Wie te populair wordt onder de bevolking en aldus tot een bedreiging kan uitgroeien, wordt door Loekasjenko op een zijspoor gemanoeuvreerd.

In september werden twee vakbondsleiders, Valeri Levanevski en Alexander Vasiliev, veroordeeld tot twee jaar vanwege laster jegens de president. In een pamflet riepen ze de arbeiders in de stad Hrodna op 'te protesteren tegen de man die op jullie kosten een skivakantie viert in Oostenrijk.'

Even resoluut werden Michail Marynich, tussen 1994 en 1998 minister van Economische Zaken en adviseur van Loekasjenko, en Anatoli Lebedko met juridische trucs buitenspel gezet. Marynich was de kandidaat van de oppositiepartij Vijf Plus, een verbond van politici, intellectuelen en zakenmensen die economische en politieke hervormingen bepleiten. Tegen Lebedko, oppositieleider van de Verenigde Burger Partij, loopt een aanklacht wegens laster die hem vijf jaar celstraf kan kosten.

De EU en de Verenigde Staten koesteren geen illusie dat het referendum eerlijk zal verlopen. Washington heeft al laten weten een herverkiezing van Loekasjenko niet te zullen erkennen en heeft voorts economische sancties tegen Wit-Rusland afgekondigd. De EU weigert functionarissen van de regering-Loekasjenko te ontvangen. Gedwongen door zijn politieke isolement zinspeelt Loekasjenko steeds nadrukkelijker op een terugkeer naar de tijden van de Koude Oorlog.

In het geheim zouden zelfs besprekingen plaatsvinden over een hereniging met Rusland. Volgens Stanislav Sjoesjkevitsj, leider van de Sociaal Democratische Partij, zouden de oudere generaties daar geen bezwaar tegen hebben. 'Mensen voelen zich onzeker en de oude Sovjet-Unie klinkt voor velen veilig en vertrouwd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden