reportagedebat gemeenteraad

Locoburgemeester Utrecht: onvoldoende politiecapaciteit voor ingrijpen bij rellen

Utrecht had vrijdagavond 14 augustus onvoldoende politiemensen achter de hand om te kunnen ingrijpen bij de rellen in Kanaleneiland. Pas toen er voldoende leden van de Mobiele Eenheid verzameld waren, kon de orde worden hersteld. Dit zei loco-burgemeester Lot van Hooijdonk dinsdagavond in de Utrechtse gemeenteraad.

Gemeenteraadslid Bulent Isik van de PvdA aan het woord tijdens de gemeenteraad in een speciale commissievergadering over de rellen die onlangs in een aantal wijken waren.  Beeld ANP/Remco Koers
Gemeenteraadslid Bulent Isik van de PvdA aan het woord tijdens de gemeenteraad in een speciale commissievergadering over de rellen die onlangs in een aantal wijken waren.Beeld ANP/Remco Koers

Met waarnemend burgemeester Peter den Oudsten moest zij zich verantwoorden in een spoeddebat over de rellen op vrijdag 14 en zaterdag 15 augustus, en ook op de maandag en dinsdag erna. Honderden jongeren verzamelden zich op vrijdag in Kanaleneiland – en op de andere avonden ook in onder meer Overvecht, Ondiep en Hoograven. Zij gooiden stenen naar de politie, er gingen auto’s in vlammen op en camera’s werden onklaar gemaakt. Ook in de Haagse Schilderswijk vonden rellen plaats.

Een dergelijk probleem met gebrek aan politiecapaciteit is niet eerder voorgekomen, zegt Den Oudsten. ‘Op verschillende plekken in het land werd meer capaciteit gevraagd. Dat kunnen wij niet leuk vinden, maar dat is wel een feit. Het is niet uit te sluiten dat dit nog een keer voorkomt.’

De honderden relschoppers die in Utrecht de confrontatie zochten met de politie zijn volgens de burgemeester ‘relatief’ vaak jongeren uit de stad zelf van Marokkaanse afkomst en veel van hen hebben een blanco strafblad. Het zijn, zegt Den Oudsten, ‘veelal meelopers die zijn opgeruid door vloggers die niets te verliezen hebben’.

‘Heftige dingen op straat’

Volgens veel raadsfracties hebben de politie en de gemeente vooral op vrijdag de rellen onderschat. De politie zou zich die avond te afwachtend hebben opgesteld. ‘Er hebben zich echt heftige dingen afgespeeld op straat, er was ook een harde kern actief’, zegt VVD-raadslid Queeny-Aimée Rajkowski. ‘Dit kan nooit getolereerd of goedgepraat worden.’

Lot van Hooijdonk, in die week loco-burgemeester, vertelt dat in de loop van donderdag 13 augustus informatie bij de politie binnenkwam dat er iets te gebeuren stond, via de sociale media. Maar vrijdag kregen de gemeente en politie het bericht niet bevestigd in de netwerken in die wijken. ‘Er was niets van te proeven op straat. Op dat moment wisten we niet zeker of er wat zou gebeuren.’

Omdat het kennelijke doel was om de politie te provoceren, werd gekozen voor een strategie van ‘de-escaleren’, zegt Van Hooijdonk. ‘We wilden er alles aan doen om een escalatie voorkomen. Als de politie heel zichtbaar aanwezig zou zijn, zou dat als een rode lap kunnen werken op de jongeren. Maar de politie moest wel de ruimte hebben om te bepalen wat het kantelpunt zou zijn om wel in te grijpen.’

Toen tegen half 11 een auto uitbrandde, werd de Mobiele Eenheid ingeschakeld om de brandweer te assisteren. Toen kort daarna de burgemeester wilden ingrijpen, bleek de beschikbare politiecapaciteit daarvoor niet toereikend. De Nationale Politie had niet genoeg mensen achter de hand, omdat het op meer plekken in het land onrustig was, zegt Van Hooijdonk. Om half 12 was er voldoende ME verzameld om alsnog in te grijpen.

53 aanhoudingen

Er zijn inmiddels 53 relschoppers aangehouden. Meer arrestaties worden verwacht. De komende dagen worden op de lokale tv beelden van de relschoppers uitgezonden. Eerst zijn die beelden geblurd, zodat degenen die zichzelf herkennen de gelegenheid krijgen om zich te melden bij de politie. Als dat niet gebeurt, worden de beelden volledig uitgezonden.

Ook zijn drie vloggers gearresteerd. Zij worden aangeklaagd wegens opruiing. Zij hebben volgens de burgemeester een grote invloed gehad op het ontstaan van die rellen. ‘Toen de vloggers waren opgepakt was de angel eruit.’

Deze vloggers riepen in gesloten circuits op sociale media jongeren op om zich over een uur op een bepaalde plek te verzamelen. Omdat politie niet altijd toegang had tot informatie over de genoemde locaties, was het volgens de burgemeester onmogelijk een gebied aan te wijzen waar een samenscholingsverbod kon gelden of preventief kon worden gefouilleerd.

Dinsdag spraken de burgemeesters van de vier grote steden met justitieminister Grapperhaus over de zomerrellen. Het is geen exclusief Utrechts probleem, zegt Den Oudsten, maar in elke stad uit zich het anders. In Den Haag bijvoorbeeld sloten relschoppers in de wijken een verbond met voetbalhooligans.

‘Gevoel van kansarmheid’

In Utrecht speelde de coronabeperkingen mee, meent de waarnemend burgemeester. ‘In de kwetsbare maatschappij door corona konden zij moeilijker vakantiewerk vinden, het vangnet op school ontbrak en zij konden niet met vakantie gaan’, zegt hij over de Utrechtse relschoppers. ‘Het was warm weer, zij lijden onder een gevoel van kansarmheid, hebben onvoldoende zelfvertrouwen en een weinig positief toekomstbeeld.’

Den Oudsten verzet zich tegen de term Marokkanenprobleem, die onder meer door de PVV als verklaring van de rellen wordt ingebracht. ‘De meeste deelnemers zijn meelopers die hun weg kunnen vinden met een klein duwtje de goede kant op. We zouden de wijken in moeten en met de jongeren zelf te spreken en met rolmodellen, te spreken. Dit is het moment waarop wij de afstand kunnen verkleinen.’

Maar veel fracties vinden dat er niet te soft met de relschoppers moet worden omgegaan. Het is volgens hen geen goed signaal als arrestanten snel worden vrijgelaten. Met name die harde kern moet hard worden aangepakt. ‘De schade moet zo veel mogelijk worden verhaald op de daders’, zegt CDA-fractiemedewerker Bert van Steeg. Volgens hem had eerder ‘een harde lijn moeten worden getrokken’, om de rellen sneller de kop in te drukken.

Stoere verhalen vertellen

D66-raadslid Maarten Koning noemt nog een ander argument voor een duidelijk repressieve aanpak, naast aandacht voor de sociale omstandigheden. ‘De scholen zijn bang dat bij de rellen betrokken jongeren anders stoere verhalen gaan vertellen, als zij geen gevolgen ondervinden van hun gedrag. Dat kan tot nieuwe rellen leiden.’ Maar ook het jongerenwerk en sportclubs moeten worden betrokken, zeker nu ‘de verveling door corona’ nog wel even zal aanhouden. ‘Wij willen dat meer jongeren de volgende keer de keus maken om thuis te blijven.’

Den Oudsten hoopt dat van zo veel mogelijk arrestanten hun aandeel in de rellen kan worden bewezen in de rechtbank. ‘Alleen dan is het verhalen van de schade mogelijk.’

Hij maakt zich zorgen over de rol van de sociale media. ‘Beleidsmakers moeten die wereld beter proberen te begrijpen en beheersen. Als je sites uit de lucht wil halen, stuit je op problemen met privacy. Dat hebben wij vanmiddag onder de aandacht gebracht van de minister.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden