Lochner laat bankier zien: je kunt het niet meenemen in je graf hoor, dat royale salaris dat je jezelf toebedeelde

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: bankiers.

Wie afgelopen dagen het nieuws las over de salarisverhoging van bankier Ralph Hamers van ruwweg 2 naar 3 miljoen per jaar, en de reactie van Jeroen van der Veer na het bakzeil waarin de ontstane onrust wordt betreurd, niet de beslissing, oh nee, en dacht hee, werd die bank niet net nog met 10 miljard gered door de Nederlandse staat en is die staat niet eigenlijk wij allemaal, en hebben ze dan niks geleerd over maatschappelijke verantwoording?, die heeft geen leuker excuus om een boekje te pakken uit 1320 en in fijne heldere woorden te lezen wat u gezien die publicatiedatum al voorzag: nee, er is helemaal niks veranderd.

In de 700 jaar oude Goddelijke Komedie zit Dante aan de rand van de vierde ring van de Hel, kijkend naar de kermende mensen die te gierig of verkwistend met geld omgingen: 'Zij botsten op elkaar; en bij dat botsen/ draaide ieder zich weer om, z'n last meesleurend en brullend: 'Waarom spaar je?' en 'Waarom spil je?' / Zo draaiden ze allen door de sombere cirkel'. Het lot van hen die in het gebruik van geld nooit maat hielden krijgt hier de prachtige vorm van een eeuwige beweging, die Dante vergelijkt met de golven van Scylla, botsend tegen de golven van Charibdys en weer terug - naar de rotspartijen in de straat van Messina die al in de oudheid als monsters werden omschreven. Steeds lopen de verdoemden een halve cirkel, botsen ze en zeggen ze weer: 'Waarom spaar je? Waarom spil je?' Het tegenstrijdig kwaad houdt hen gescheiden, zegt Dantes gids Virgilius.

Stefan Lochner

Het Laatste Oordeel (middenpaneel)

Circa 1435; olieverf en goud op paneel; 124,5 x 174 cm

Wallraf-Richartz Museum Keulen

Tik of klik op de afbeelding om hem te vergroten. Foto Collectie Wallraf-Richartz-Museum Kuelen

Dante gaf beeld aan de hel, in gradaties van tien ringen. De zwaveldampen, het kolkende bloed en de martelingen doen je duizelen. Hij leverde een hel waar schilders eeuwen mee vooruit konden. Stefan Lochner uit Keulen maakte honderd jaar na Dante een machtig Laatste Oordeel, waarin de zielen nog één keer gewogen worden. Zijn duivels zijn eng en lachwekkend, ze hebben allemaal meerdere gezichten, en niemand wordt gespaard: vrouwen, joden, elitefamilies, geestelijken, zelfs de paus wordt de hellemond in gesleurd. De gierigaard hier, mogelijk een bankier, wordt nog even leeggeschud als om te laten zien: je kunt het niet meenemen in je graf hoor, dat royale salaris dat je jezelf hebt toebedeeld. Door drie monsters wordt hij vastgehouden.

Nou ja, natuurlijk is er wel wat veranderd. Toen spiegelden de gierigen en woekeraars zich aan een moraal. Er werden niet voor niets zo veel kunstwerken in economische centra besteld door bankiers. De Medici, Scrovegni, de Strozzi's en de Chigi in Italië lieten schilderijen maken als aflaat om geintjes als in Dantes Inferno te voorkomen, en plaatsten zich soms naast Christus op de knieën, smekend om vergeving voor hun zonden. Nu hebben we het over eredivisie en Jupiler League. Keulen was een universiteits- en bisschopsstad in de 15de eeuw en genoot grote handelsvrijheid. Wie de bankier hier is, weet ik niet, maar iemand zal zich vast herkend hebben.

Dante is trouwens niet klaar met de geldobsessieven in ring vier. Gaandeweg daalt hij verder af, naar de diepste ringen. Voorbij de moordenaars en geweldplegers zet hij een categorie nog lager: de woekeraars. En daar komt-ie ze tegen, in de zevende ring, zij die staatsgeld misbruiken voor eigen gewin: Agnello Brunelleschi, Buoso degli Abati en Puccio Sciancato de' Galigai, nobele stadgenoten die de roofden van de staat. Voor Dantes ogen wordt Agnello omsloten door een slang en versmelt langzaam tot een afzichtelijk monster. 'Nooit vlocht klimop zo vast z'n groene ranken / rondom 'n boom, als dit afgrijslijk monster / z'n bochtig lijf om dat des zondaars prangde.' Zijn vrienden kijken verschrikt toe: 'Helaas, Agnel!'. Ik moest aan Balkenende denken, en zijn eens hard bevochten norm, en hoe hij net commissaris is en op enig moment zijn handtekening had gezet. En of ie toen aan Dante dacht.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.