Toespraak premier

Live toespraak van Rutte is een absolute zeldzaamheid

Via televisie, radio of internet straalt premier Mark Rutte vanavond de Nederlandse woonkamers in. Om 19.00 uur houdt de minister-president een speech over de coronacrisis, een ‘address to the nation’ in goed Amerikaans. In de Verenigde Staten onderdeel van de politieke cultuur, in Nederland een absolute zeldzaamheid. 

Premier Mark Rutte tijdens zijn speech nadat koningin Beatrix haar aftreden heeft aangekondigd in januari 2013.Beeld ANP- Lex van Lieshout

‘Goedenavond. Gisteren heeft de regering besloten dat vanaf 7 januari benzine alleen nog op de bon te krijgen zal zijn.’ Geen zalvende woorden, geen inleiding: Joop den Uyl leest van een A4’tje direct een van de meest ingrijpende maatregelen voor. Het is 1 december 1973, door een olieboycot van Arabische landen is Nederland in een enorme crisis beland en de premier spreekt het land toe. De uitspraak ‘Zo bezien, keert de wereld van voor de oliecrisis niet terug’ verbastert in ons collectief geheugen tot het nog wat fatalistischer ‘Het wordt nooit meer zoals het geweest is’. Na Den Uyl sprak nooit meer een premier het volk op deze manier toe. 

Ruttes toespraak is dan ook een absoluut unicum, bevestigt Carla van Baalen van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis. ‘In 1973, ik was toen 14, was het ook uniek. Mijn ouders vonden dat we echt even voor de tv moesten gaan zitten.’

Historische premiers als Lubbers en Van Agt hebben nooit zo’n rede hoeven geven, na de Tweede Wereldoorlog zijn er maar enkele vergelijkbare toespraken.  Vooral de jaren ’60 gaven veel aanleiding. Jan de Quay hield in 1962 een radiotoespraak waarin hij vertelde over de overeenkomst tussen Nederland en Indonesië over Nederlands-Nieuw-Guinea. 

‘Ook Jo Cals vroeg in de jaren ’60 om zendtijd in het NTS-Journaal’, zegt Van Baalen. ‘Er was destijds zoveel onrust ontstaan over de extra financiering van het koningshuis dat Cals zich genoodzaakt voelde om het volk van uitleg te voorzien. Dit gebeurde overigens niet in een toespraak, maar via een live-interview in het journaal. Ook Piet de Jong sprak in 1968 in een speciale uitzending tot het volk, over het binnenvallen van Tsjecho-Slowakije door de Sovjet-Unie. Daarna bleef het bij Den Uyl. 

Dat dit soort toespraken in de Nederlandse geschiedenis zo weinig voorkomt, heeft volgens Van Baalen ook te maken met de ‘nuchtere aard’ waar Rutte vorige week al op wees. ‘Je kunt het vergelijken met de MH17-ramp. Toen werd er een dag van nationale rouw afgekondigd, maar toen bleek dat wij dat eigenlijk helemaal niet kennen. Dat is Nederlanders toch wat vreemd.’ De toespraken over het aftreden van een vorst zijn iets anders, zegt Van Baalen. ‘Dat is een gewichtig moment, maar dat ligt wel vaak in de lijn der verwachtingen.’

Geruststellen

Of Rutte net als Den Uyl vergaande maatregelen aan zal kondigen, valt nog te bezien. Volgens de Rijksvoorlichtingsdienst zal Rutte ‘ingaan op de moeilijke situatie waarin wij ons bevinden, op de noodzaak van de maatregelen die zijn getroffen en op de mogelijke verdere ontwikkelingen in de komende weken en maanden.’ 

De speech is zowel te zien bij de NOS (op tv en online) als op RTL4 en bovendien te horen bij de meeste radiozenders. Van Baalen verwacht voornamelijk een geruststellende boodschap. ‘Hij staat bekend als vrolijk en optimistisch, maar er zal balans moeten worden gevonden en hij moet de goede toon treffen. De maatregelen zijn dusdanig ernstig dat dat benoemd en herhaald moet worden. Maar 17 miljoen Nederlanders moeten ook gerustgesteld worden.’

Informatieruis Hackers en verspreiders van desinformatie spelen handig in op de enorme informatiebehoefte over het coronavirus. Pas op voor deze vier categorieën valse berichten en malware.

Complottheorieën Het coronavirus is een uit het lab ontsnapt biologisch wapen. Vaste prik bij virusuitbraken: hetzelfde zeiden ze van sars, ebola en zika. Waar komen deze geruchten vandaan en hoe wapen je je ertegen?

Bellen met Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok, die een redactie leidt die grotendeels vanuit huis werkt. Hoe gaat dat en waar gaan de discussies tijdens telefonische vergaderingen over? ‘We letten erop dat we niet te alarmistisch worden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden