Live-leuk

Waarom is Saturday Night Live zo'n legendarische comedyshow? Jack Spijkerman, Jan Jaap van der Wal, Sander van Opzeeland en Martine Sandifort (de laatste drie van het op SNL geënte Comedy Live) leggen uit.

Marcel van Dam, geen man die gewoonlijk met humor wordt geassocieerd, wees Jack Spijkerman als eerste op een Amerikaanse tv-show waarin nieuws, humor en muziek in een rechtstreekse uitzending vanuit studio 8H in het Rockefeller Center in New York werden samengebald. 'Het was een ontdekking.'


Van Dam was destijds voorzitter van de VARA, Spijkerman een cabaretier met tv-ambities. Met Adelheid Roosen maakte hij in 1986 naar Amerikaans voorbeeld De Nachtshow, een opzienbarende (en slecht bekeken) cocktail van cabaret, striptease en muziek. Naar een VARA-programma dat een grote stroom comedians en cabaretiers zou inspireren, Kopspijkers, was het toen geen grote stap meer. Wel verdween de striptease.


Wat bleef, was de bewondering voor de Amerikaanse satirische nieuwsshow, Saturday Night Live. Het programma werd vele malen herontdekt, door Jan Jaap van der Wal onder anderen die zich vanaf vanavond op Nederland 3 op zes achtereenvolgende zaterdagen in het Amsterdamse Compagnietheater waagt aan een Nederlandse variant, Comedy Live.


Van der Wal is de spil van de show, zoals Spijkerman dat destijds bij Kopspijkers was. Eerder dit jaar importeerde hij ter voorbereiding al een ander Amerikaans instituut, The Daily Show, te zien op Comedy Central.


De lijnen in de wereld van de Nederlandse comedians zijn kort. In de groep die meewerkt aan Comedy Live, onder anderen Martine Sandifort, Remko Vrijdag, Lies Visschedijk, Henry van Loon, Murth Mossel en Bas Hoeflaak, wemelt het van de dwarsverbanden. Van der Wal is artistiek leider van Comedytrain, de Amsterdamse broedplaats van talent waar Saturday Night Live geldt als icoon.


De heilige graal van de Nederlandse comedians, zo omschreef Van der Wal de NBC-show al eens eerder. Nu: 'Ik bewonder ze omdat de humor daar voortdurend vloeit en alles ontstaat vanuit de fantasie en het denken van de schrijvers. Ze durven al 35 jaar risico's te nemen. En het is live, dat is al een risico op zich.'


Saturday Night Live ging op 11 oktober 1975 van start, met Janis Ian en Billy Preston als muzikale gasten. Er ging een chaotische voorbereiding aan vooraf onder leiding van een Canadese schrijver van tv-shows die zijn sporen in het metier had verdiend. Nog steeds is Lorne Michaels de uitvoerende producent. Alleen in de jaren tachtig verdween hij enkele jaren van het toneel.


Toen NBC hem vroeg een programma te maken, richtte Michaels zich, als een van de eerste tv-makers, op de generatie die opgroeide in de jaren zestig. De nieuwe show moest grenzen overschrijden, besloot hij, en politiek geëngageerd, snel, rauw en levendig zijn. Humor en moed werden de voornaamste wapens.


De Verenigde Staten werden snel veroverd. Als scout van talent bewees Michaels zijn meesterschap en creeerde hij de basis voor talloze succesvolle carrières. In het eerste jaar maakten onder meer Chevy Chase, Gilda Radner, John Belushi en Dan Aykroyd deel uit van het team. In het tweede seizoen werd Chase vervangen door een hondsbrutaal ontluikend talent, Bill Murray.


Aanhoudende geruchten over het cocaïnegebruik in Studio 8H in New York hadden geen invloed op de populariteit. Toen Belushi in 1982 overleed aan een overdosis, had hij de show reeds verlaten.


Vooral de uitzendingen van SNL in die jaren spreken tot de verbeelding van Sander van Opzeeland (1969), 'hoewel het zwaar voor mijn tijd was'. Van Opzeeland is een van de tekstschrijvers van Comedy Live en een constante factor in de Nederlandse comedywereld. Hij werkte bij Kopspijkers en schreef teksten voor Koefnoen en Dit was het nieuws.


Met Van der Wal deelt hij zijn bewondering voor Saturday Night Live, 'vooral de beginjaren met Aykroyd, Murray en Belushi. Die oude beelden zitten nog in mijn hoofd. Toen ze begonnen waren ze totaal onbekend. De omroep had geen enkel vertrouwen in ze.'


Met superieure ironie sloegen ze terug. Ze noemden zichzelf uitdagend The Not Ready For Prime Time Players en wars van conventies schreven ze tv-geschiedenis. De eerste vijf jaar van SNL staan te boek als The Glory Days. In die tijd ontstonden ook The Blues Brothers, een creatie van Aykroyd en Belushi die in 1980 de gelijknamige film maakten.


Van Opzeeland bewondert vooral de lef en de spanning. 'Elke week weer wordt veertig minuten iets gemaakt over de dingen die op dat moment spelen. In feite is het elke week weer één groot experiment. Dat merk je ook, als kijker. Het voelt op geen enkele manier voorgekookt.'


Inzinkingen kende Saturday Night Live ook, de afgelopen 36 jaar, maar altijd bloeide de show weer op. Met 21 Emmy Awards (en 126 nominaties, een record dat van ER werd overgenomen), een plaats in de Hall of Fame van tv-programma's en een notering in de Top-100 Beste Programma's Ooit van het weekblad Time, is 'SNL' sinds 1975 voortdurend gelauwerd.


'En we gaan al langer mee dan de meeste tv-critici', sneerde producent Michaels voor de laatste uitreiking van de Emmy Awards.


Nog steeds draagt de muziek in ruime mate bij aan de populariteit. Met Ian en Preston werd in de eerste aflevering de toon gezet. Tientallen wereldsterren waren te gast in het Rockefeller Center. Dit seizoen werden onder anderen Paul McCartney, Kings of Leon, Arcade Fire, Eminem, The Strokes, Elton John en Foo Fighters geïnviteerd. Op 21 mei, in de laatste uitzending, zijn Justin Timberlake en Lady Gaga te gast voor een waardig slot.


Jack Spijkerman erkent dat SNL ook in Nederland de toon heeft gezet. 'Het was een voorbeeld, net zoals Not the Nine O'Clock News op de BBC dat was, en eerder Monty Python's Flying Circus.' Met enige jaloezie keek Spijkerman in de tijd dat hij Kopspijkers maakte naar Amerika. 'Net zoals bijvoorbeeld bij een serie als Cheers hebben ze bij Saturday Night Live heel veel grappenbakkers rondlopen. Echte grappendokters. Die leggen de basis. Joke to come, staat er dan in het script, JTC. En dan moet er even een grap worden verzonnen. De man die de grap schrijft die het script haalt, wordt betaald, de anderen niet.'


Ruim twintig schrijvers werken mee aan de Amerikaanse show. De concurrentie is moordend. Van der Wal: 'In Saturday Night Live moeten acteurs vechten om in een scène te komen. Daar geldt echt het recht van de sterkste. Daar zijn wij niet zo van. Ik geloof in ál het talent dat we hebben verzameld.'


Aan moed ontbreekt het de makers van Comedy Live niet en omroep BNN evenmin. Een satirische nieuwsshow op zaterdagavond, met sketches, muziek en een bekende duo-presentator, de vergelijking dringen zich op. 'Comedy Live is zwaar geïnspireerd door Saturday Night Live', zegt Van Opzeeland.


Natuurlijk is Van der Wal jaloers op de Amerikanen, alleen al vanwege het enorme budget. 'Financieel kunnen ze alles maken wat wordt bedacht.' Nog steeds is de aantrekkingskracht van SNL op acteurs, musici en comedians groot. 'Laatst parodieerde Jim Carrey in de show de film Black Swan. Zoiets hoef je bijna niet meer te schrijven, dat hoef je alleen maar even te bedenken.'


Van Opzeeland: 'We moeten het niet eens willen om dit bijvoorbeeld twee jaar lang te doen. Daar zijn wij niet toe in staat. Zij kennen nauwelijks beperkingen. De ene week is Alec Baldwin de guest host, de volgende week Robert de Niro. Dat is een heel andere wereld dan de onze.'


Dat valt inderdaad niet te ontkennen. In de eerste aflevering van Comedy Live is Joris Linssen de gastpresentator. Voor latere uitzendingen zijn Mark Tuitert en Henny Huisman vastgelegd.


Toch zou het wel eens héél leuk kunnen worden, zegt Martine Sandifort. In tegenstelling tot de meeste andere groepsleden roept Saturday Night Live weinig emotie bij haar op.


'Ik kom ook uit een heel andere hoek. Het is belangrijk voor de stand-uppers, die kijken altijd heel erg naar die Amerikaanse dingen en raken er door geïnspireerd. Mij zei het nooit zo veel. Ik ben het pas gaan bekijken toen ik ze er over hoorde praten. Jarenlang liepen mensen met het idee rond om er iets mee te doen, maar alleen Jan Jaap is vasthoudend geweest. Hij heeft het eindelijk voor elkaar gekregen.'


Ze benadrukt dat ze een 'uitvoerder' is, geen maker of bedenker. 'Ik ben ook helemaal niet bang voor de vergelijking met Saturday Night Live. Er zal worden gezeurd dat je daar niet aan mag komen. Nou, dat doen ze dan maar. Ik vind het hartstikke leuk om lol met elkaar te hebben.'


En ja, het doet Sandifort denken aan Kopspijkers, en niet alleen omdat ze weer samenwerkt met Van Opzeeland. 'Voor mij voelt het als Kopspijkers, met een band, sketches en publiek in een klein theater. Alleen is het nu live, dat is het extraatje.'


Ook Jack Spijkerman verwijst naar het VARA-programma dat tussen 1995 en 2005 talloze cabaretiers op weg hielp, net zoals SNL dat deed.


'Saturday Night Live heeft mijn ogen geopend. Toen ik dat zag, wist ik dat je de krachten moest bundelen. Stel een leuke groep mensen samen, dan moet er iets moois ontstaan. Dat was de kracht van Kopspijkers: iedereen ging amicaal met elkaar om en kreeg de ruimte. Een paar cabaretiers bij elkaar zetten is niet voldoende. Ze moeten elkaar ruimte gunnen, en grappen.'


Strengheid is ook vereist. 'Iemand moet zeggen: deze grap wel, deze grap niet. Wie daar niet tegen kan, moet niet aan zo'n programma mee willen werken.' Spijkerman denkt dat Jan Jaap van der Wal zeer geschikt is voor de rol van toezichthouder. 'Dat bewijst hij al bij Toomler. Hij kan de juiste mensen bij elkaar brengen, stimuleren en ruimte geven. En ze laten stralen.'


Van der Wal: 'Je bedenkt iets en je maakt het. Dat doen ze in Amerika en dat doen wij ook. We hebben deze week in elk geval met z'n allen al heel hard gelachen.'


Comedy Live, vanaf vanavond zes keer op Ned. 3, 21.40 uur

Soms gaat het helemaal mis, voor of achter de schermen van Saturday Night Live. De lijst van mensen die na een optreden in de show werden verbannen voor het leven, is lang. In veel gevallen werd de banvloek uitgesproken door uitvoerend producent Lorne Michaels. Elvis Costello werd verbannen omdat hij tegen de afspraak in een lied zong, Radio Radio, waarin de media worden aangeklaagd. Frank Zappa trok zich zo weinig


van de regisseur aan dat hij op de lijst terechtkwam. De band Fear bezondigde zich aan obsceen taalgebruik en de dansers vernielden delen van het decor. Acteur Steven Seagal was eveneens onhandelbaar. Toen later een andere acteur, Nicolas Cage, zei dat hij vermoedelijk de grootste eikel was die ooit in SNL te gast was geweest, zei producent Michaels: 'Nee, dat was Steven Seagal.'


De Ierse zangeres Sinead O'Connor was geen fan van Saturday Night Live toen ze op 3 oktober 1992 te gast was. Een eerdere uitnodiging had ze naast zich neergelegd omdat ze zich stoorde aan het volgens haar vrouwonvriendelijke taalgebruik van comedian Andrew Dice Clay.


Die met de paus

In de show zong O'Connor, in engelachtig wit, omgeven door kaarsen, eerst iets van een recent verschenen cd, Am I Not Your Girl? A cappella zong ze daarna het omstreden War van Bob Marley, als protest tegen seksueel misbruik in de Rooms-Katholieke kerk. De zin 'strijd tegen raciaal onrecht' werd 'strijd tegen kindermisbruik'.


Dat was nog tot daaraan toe, maar toen de godvruchtige Ierse plotseling een foto van paus Johannes Paulus II toonde en die begon te verscheuren, bracht ze de makers van de show - niet op de hoogte - in grote verlegenheid. 'Fight the real enemy', zei ze, terwijl ze de snippers naar de camera gooide. De regisseur zond meteen een commercial uit.


NBC werd gebeld door 4,484 boze kijkers. Zelfs nu nog durft NBC het fragment niet opnieuw te tonen. Het staat wel op YouTube. Naar verluidt legde de Federal Communications Commission NBC een boete op van 2,5 miljoen dollar.


O'Connor sprak jarenlang niet over het incident, tot ze in 1997 een interview gaf aan een Italiaans weekblad, Vita. Daarin vroeg ze de paus om vergiffenis en omschreef ze het verscheuren van de foto als 'een belachelijke daad, het gebaar van een meisjesrebel'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden