‘Live’: Beleef 9 november 1989 opnieuw, alsof de Muur nú valt

Vandaag is het precies 30 jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. Op dit liveblog blikt de Volkskrant van minuut tot minuut terug op die historische dag en op de onstuimige herfst die daaraan vooraf ging. Van de vluchtelingenstroom en de massale demonstraties tot hoofdrolspelers als Gorbatsjov en Honecker. Met foto's en video's van de Nederlandse en Duitse media, quotes van hoofdrolspelers, journalisten, en meer, veel meer unieke bronnen. Beleef 9 november 1989 opnieuw, alsof de Muur valt (lees het 'liveblog’ van onder naar boven).

Inwoners van Oost en West Berlijn komen op 9 november 1989 bij elkaar. Beeld AP

En daarmee sluiten we dit historische liveblog af. Bedankt voor uw aandacht.

De Muur is geopend, duizenden Duitsers vieren feest. Terwijl Europa langzaamaan gaat slapen, gaat Amerika live: het feest op de Berlijnse Muur wordt door de NBC-reporter Tom Brankow op primetime de Amerikaanse huiskamers binnengebracht.

Het zou nog tot 13.00 uur de volgende dag duren dat de NOS een eerste, extra journaal zou uitzenden: ochtendjournaals zijn er dan bij de NOS nog niet.

De Muur is verleden tijd, maar vlak voor de afbraak legde een cameraploeg vanuit een helikopter het gehate bouwwerk vast. Met deze spectaculaire beelden van de nagenoeg verdwenen Muur sluit de Volkskrant dit historische liveblog af.

'Jongeren bij de Muur zeggen mij dat de Vopo’s niet op de menigte zullen schieten,' zegt Tetteroo in de camera. Meerdere cameraploegen filmen immers hoe honderden Berlijners dansen en zingen op de Muur. De volkspolitie kijkt van een afstand zwijgend toe.

Berlijners vieren feest op de Muur Beeld anp
Feest bij de Brandenburger Tor Beeld anp

Brandpunt-verslaggever Peter Tetteroo staat bij de Brandenburger Tor en meldt dat 300 gewapende politiemannen oprukken naar de Berlijnse Muur, waar honderden Berlijners de opening van de grenzen vieren. 'Zullen de Oost-Duitse autoriteiten schieten?' vraagt Tetteroo zich af (zie 4'06'').

Aan het begin van de avond is NOS-verslaggeefster Pauline Broekema met cameraman Pim Korver halsoverkop naar Berlijn vertrokken. Bij de grensovergang bij Helmstedt filmen zij een feestende menigte. Korver filmt een met lege sektflessen omgeven prullenbak. ‘Ons bier is toch echt beter,’ zegt een Oost-Duitser met een lach van oor tot oor. Ook bij Helmstedt wachten lange rijen Trabantjes om het Westen in te kunnen rijden.

Door de uitzending van Tagesthemen trekken duizenden DDR-burgers naar de grensovergangen. Checkpoint Charlie wordt nu ook geopend, ook hier wordt het paspoort van de vertrekkers ongeldig gemaakt.

Jongeren passeren de grens bij Checkpoint Charlie Beeld afp

De verbazing is van het gezicht van een Oost-Duitse grenswacht af te lezen als een honderden Berlijners zomaar naar het Westelijke deel van de stad mogen lopen. Dat hij dit nog mee zou maken, had hij kennenlijk nooit gedacht (zie 7'03'').

Na het NOS Journaal van 22.30 uur is het op de Nederlandse televisie oorverdovend stil. BBC en ZDF gaan live, net als enkele Amerikaanse zenders. Op Nederland 1 schitteren om 22.45 uur de Golden Girls, op Nederland 3 wordt de kijker door Teleac getrakteerd op Por Favor: een cursus Spaans voor beginners.

Ook de grensovergang Sonnenallee wordt geopend, rond 22.00 uur hebben ruim 1000 Oost-Duitsers de grens met West-Berlijn gepasseerd.

De slagboom wordt geopend. Beeld afp

In het NOS Journaal om 22.30 uur spreekt Pia Dijkstra met Sebastian Pflugbeil van de oppositiebeweging Neues Forum. De beweging is door de partij erkend. Over de opening van de Berlijnse Muur rept zij met geen woord.

Pia Dijkstra, in 1989 anchor van het NOS Journaal Beeld anp

NOS Laat bericht nu ook: 'Oost-Berlijn zet nu zelf zijn poorten open' en meldt de komst van een rechtstreekse weg voor emigranten naar de Bondsrepubliek. Volgens Charles Groenhuijsen verliest de Berlijnse Muur na 28 jaar zijn functie. Over de situatie bij de grensovergangen zegt hij niets.

Charles Groenhuijsen Beeld anp

Loretta Schrijver opent het Veronique Avondnieuws met groot nieuws. 'Een historische dag, deze 9e november, Oost-Duitsland opent de grenzen met West-Duitsland.' Schrijver heeft een primeur: RTL is de eerste Nederlandse nieuwsrubriek die meldt dat Oost-Duitsland de grens met West-Duitsland heeft geopend. Jeroen Pauw vraagt correspondent Gert van Brakel per telefoon of de Oost-Duitsers nog massaal naar het Westen zullen vluchten. Van Brakel is kennelijk niet goed op de hoogte: hij meldt de kijkers dat het nog rustig is aan de grensposten.

Het Veronique Avondnieuws is de eerste Nederlandse nieuwsrubriek die bericht over de opening van de grenzen. Beeld anp

Niet alleen in Berlijn, ook elders gaan de grenzen open, zoals bij Lübeck-Selmsdorf. Het waren de lokale autoriteiten die steeds besloten om de grens te openen.

Bondskanselier Helmut Kohl is in Polen voor een staatsbezoek als hij hoort dat de Muur geopend is. Sovjetleider Michail Gorbatsjov ligt al te slapen en hoort pas de volgende ochtend van het nieuws. Ook Egon Krenz laat niets van zich horen.

Gorbatsjov Beeld afp
Helmut Kohl Beeld anp

Zonder het te weten, worden de Oost-Berlijners die de DDR verlaten ausgebürgert. Ongemerkt wordt hun paspoort door de beambten ongeldig gemaakt, door het uitreisstempel half over de pasfoto van de vertrekker te plaatsen. Het is een laatste poging van de Oost-Duitse autoriteiten om de situatie in de hand te houden.

De Oost-Berlijners laten zich niet verjagen, de menigte zwelt aan. De burgers eisen dat zij de DDR mogen verlaten: Schabowski heeft toch aangekondigd dat de grenzen per direct zouden opengaan? Er ontstaat een kilometerslange file van Trabantjes, die net zo lang claxonneren tot zij naar West-Berlijn mogen vertrekken.

Met een omroepwagen roept de Volkspolitie de honderden Oost-Berlijners in de Bornholmer Strasse op om weer naar huis te gaan.

Dat het bij de Bornholmer Strasse drukker is dan bij andere grensposten, is niet zo gek: de wijken om de grensovergang heen zijn dichtbevolkt. In de dichtstbijzijnde wijk Prenzlauer Berg wonen voornamelijk schrijvers en kunstenaars, die toch al kritisch zijn op het regime. Ook de arbeiderswijken liggen dichtbij. Honderden Oost-Duitsers die op de televisie hebben gehoord dat de grenzen open zullen gaan, besluiten een kijkje te nemen - zou het nieuws echt waar zijn?

Bij de Berlijnse grenspost aan de Bornholmer Strasse hebben zich al honderden vluchtelingen gemeld. De Volkspolitie laat hen nog niet door.

De vluchtelingenstroom over Tsjechoslowakije houdt onverminderd aan, meldt Tagesschau. Gisteren hebben meer dan 11.000 Oost-Duitsers het land verlaten. Elk uur passeren 250 burgers de grens. Sinds de heropening van de grens, op 3 november, zijn al meer dan 50.000 inwoners van de DDR gevlucht. Bij de ambassade in Praag is inmiddels iedereen vertrokken. Juichend kwamen de vluchtelingen de afgelopen dagen aan in de Bondsrepubliek. Kan iedereen straks zomaar het land uit?

De ambassade te Praag is verlaten Beeld afp
Euforische ambassadevluchtelingen arriveren per trein in de Bondsrepubliek. Beeld afp

ARD Tagesschau, het West-Duitse journaal, opent groots met het nieuws dat de DDR de grenzen naar de Bondsrepubliek opent. Ook de Muur zal in de nacht geopend worden, zo meldt het belangrijkste landelijke Duitse journaal.

Burgemeester Momper van West-Berlijn schuift direct aan in de Berliner Abendschau en reageert meteen op het nieuws uit de DDR.

Aktuelle Kamera, het Oost-Duitse staatsjournaal, meldt zojuist dat privéreizen naar het buitenland vanaf morgen zonder bijzondere aanleiding aangevraagd kunnen worden. Permanent uitreizen, dus een enkeltje buitenland, is vanaf vanavond alle grensovergangen van de DDR mogelijk (vanaf 0'15'').

Oost-Duitsers die de DDR permanent achter zich willen laten, mogen per direct over alle grensovergangen van de DDR naar de Bondsrepubliek vertrekken. Dat meldt nu ook het West-Duitse Heute-Journal. Opmerkelijk: de mededeling is pas het zesde nieuwsbericht in de uitzending.

Günter Schabowski antwoordt pas na enig aarzelen en geblader door zijn papieren dat de grens per direct (sofort... unverzüglich) opengaat voor burgers die definitief uit de DDR willen vertrekken.

Reizen is mogelijk over alle grensovergangen van de DDR naar de Bondsrepubliek, dus ook op de vier grensovergangen van Oost naar West-Berlijn, melden Reuters en Associated Press.

Oost-Duitsland heeft de grenzen met de BRD geopend voor burgers die het land willen verlaten, melden Reuters en Associated Press. Politbureaulid Günter Schabowski heeft op een persconferentie van de Oost-Duitse communistische partij gezegd dat DDR-burgers het land per direct mogen verlaten. Wie terug wil keren, kan een pas aanvragen. Deze maatregel blijft van kracht tot er een nieuwe reiswet in werking zal treden.

Günter Schabowski zojuist op de persconferentie van het Centraal comité van de SED Beeld anp

Zojuist is er weer een persconferentie begonnen. Günter Schabowski, woordvoerder van de SED, heeft naar verluidt groot nieuws over de reiswet. Enkele weken geleden was het ondenkbaar geweest dat een lid van het Politburo live en ongecensureerd de internationale pers te woord zou staan.

Politburolid Günter Schabowski staat de pers te woord. Beeld epa

Uit alle delen van de het land zijn de leden van de SED naar Oost-Berlijn geroepen om op 8 en 9 november een eind te maken aan de acute crisis waarin de DDR verkeert. Elke avond wordt er op de Oost-Duitse televisie live een persconferentie uitgezonden. Op 8 november meldt Politburolid en woordvoerder Günter Schabowski dat de regering van de 77-jarige hardliner Willi Stoph aftreedt en dat er een nieuw Politburo is benoemd. Over de reiswet is er geen nieuws.

Op 6 november stemt de Volkskammer tegen een de door Krenz voorgestelde reiswet, die de Oost-Duitsers toe zou staan maximaal 30 dagen per jaar naar het buitenland te reizen. Het voorstel gaat lang niet ver genoeg. Bovendien stelt het openen van de grenzen de Oost-Duitsers voor een probleem: de Oost-Duitse Mark is veel minder waard dan de West-Duitse munt. Inwoners van de DDR kunnen bij een reis naar het Westen vrijwel niets kopen: hun geld was simpelweg niets waard.

Trabantjes wachten voor de Tsjechoslowaakse grens. Beeld epa

Ondertussen gaan in alle steden in de DDR nog eens duizenden demonstranten de straat op. In Oost-Berlijn komen bijna één miljoen mensen samen om te luisteren naar redes van pas opgerichte oppositiebewegingen en kunstenaars, die vergaande hervormingen eisen.

Montagsdemonstration in Leipzig: het volk gaat massaal de straat op. Beeld anp

Op 1 november wordt de grens met Tsjechoslowakije weer geopend: in de dagen daarna keren meer dan 30.000 Oost-Duitsers hun Heimat de rug toe.

Trabantjes in de rij nu de grens met Tsjechoslowakije weer geopend is Beeld anp

Groot nieuws op 18 oktober: partijleider Erich Honecker stapt op. Officieel vanwege gezondheidsredenen, maar natuurlijk spelen de vluchtelingen en de demonstraties mee. De 77-jarige partijleider bleef doof voor hervormingen. Zijn opvolger is Egon Krenz, al jarenlang de kroonprins van de SED en dus een communist van de oude stempel. Een geloofwaardige opvolger of hervormer was Krenz voor de demonstranten niet.

Erich Honecker Beeld epa

Al weken rommelt het in Leipzig. In de Nicolaikirche wordt al sinds september elke maandag vreedzaam geprotesteerd tegen het regime. Bij de aangekondigde protesten op zaterdag 7 oktober is de stemming grimmig: inwoners van Leipzig gaan massaal de straat op. De politie is tot de tanden bewapend en treedt hardhandig op. Journalisten worden opgepakt en uitgezet. Maar door koninklijke bemiddeling beschikt de Nederlandse journalist Peter de Bie wel over een visum. In de buurt van Leipzig filmde hij voor TROS Aktua de vangst van veertien bevers (12'54''). De dieren zouden in opdracht van het Wereldnatuurfonds en Staatsbosbeheer door Prins Bernhard hoogstpersoonlijk in de Biesbosch worden uitgezet. Behalve in het bos filmde De Bie stiekem ook in Leipzig, in de Nicolaikirche, de plaats van het verzet. Demonstrante 'Katrin' vertelt: ‘Er zijn geruchten dat de Oost-Duitse regering de demonstraties neer zal laten slaan en desnoods op de eigen burgers zal schieten.’

Maar dat gebeurt niet. Door toedoen van een aantal vooraanstaande inwoners van Leipzig besluiten de plaatselijke machthebbers niet in te grijpen tijdens de demonstratie. Een unicum: sinds 1953 worden alle demonstraties in de DDR hardhandig neergeslagen. Dat verandert op 9 oktober. 70.000 Oost-Duitsers kunnen voor het eerst ongehinderd de straat op gaan om te protesteren tegen de regering.

Peter de Bie is daar niet meer bij: hij heeft de stad een dag eerder al verlaten. Met hulp van de Oost-Duitse oppositieleden weet De Bie zijn beeldmateriaal (6'36'') uit handen van de Stasi, de beruchte staatsveiligheidsdienst, te houden. Pas op 17 oktober zendt TROS Aktua de beelden vanuit de Nicolaikirche uit, een week later zijn de Oost-Duitse bevers aan de beurt.

Montagsdemonstration in Leipzig. Demonstranten willen vreedzaam demonstreren: geen geweld. Beeld afp

Op 6 en 7 oktober viert de DDR zijn 40e verjaardag in aanwezigheid van Sovjetleider Michail Gorbatsjov. Terwijl Honecker in het Palast der Republik aan bevriende staatshoofden verkondigt dat de socialistische DDR een zegen is voor het volk en de volkeren van Europa, staan er honderden Oost-Duitsers voor de deur. Hun boodschap aan Honecker en Gorbatsjov is kort, maar krachtig: 'Wir wollen raus!' Opnieuw worden honderden demonstranten in elkaar geslagen en opgepakt.

Viering 40 jaar DDR in Oost-Berlijn Beeld afp
Honecker en Gorbatsjov Beeld afp

Herman van Veen is één van de weinige Westerse artiesten die op mag treden in de DDR, maar hij is zeker niet de enige die eind jaren tachtig vocaal protest aantekende. Menig popartiest zong over de Muur, zoals David Hasselhoff maar ook de Songfestivalzangeres Sandra Kim. Achtervolgd door de Volkspolitie rent ze in de clip eindeloos langs de Muur, haar blond getoupeerde haren wapperen weeldig in de wind.

Razend populair is hij, zowel in de Bondsrepubliek als in de DDR. Herman van Veen treedt in 1989 ruim 150 keer op in de Bondsrepubliek, in Oost-Berlijn mag hij begin oktober ook een optreden verzorgen. De 6000 kaarten zijn binnen een minuut uitverkocht (zie 11'35'').

In de voorstelling gaf hij ongezouten kritiek op de leiders van de DDR. Op het podium zegt hij expliciet: 'Bij ons doet de koningin wat het volk wil. En hier doet de koning wat hij zelf wil.' Op een persconferentie voor zijn optreden kondigt hij zelfs het einde van de Muur aan: 'Alle voortekenen zijn er. Het ziet er zo uit, dat het alleen nog vallen kan. Dus, ik nodig u allen uit om een weddenschap aan te gaan, dat wij ons binnen drie jaar in Parijs treffen en dat u mij dan 100 Mark komt brengen. Die weddenschap win ik.' Nog geen maand later krijgt Van Veen gelijk.

Herman van Veen Beeld anp

Wat Honecker niet voorziet, is de aantrekkingskracht die de passerende treinen hebben op de eigen bevolking. Veel Oost-Duitsers zien de treinen als een laatste mogelijkheid om het land te verlaten. In Dresden verzamelen honderden burgers die de trein naar het Westen willen nemen zich bij het hermetisch afgesloten station. Er breken rellen uit, de volkspolitie zet waterkanonnen in en knuppelt demonstranten hardhandig neer.

Met de ambassadevluchtelingen zit Honecker nog in zijn maag. Onder grote druk van de Tsjechische autoriteiten, die de vluchtelingenstroom meer dan zat zijn, besluit hij dat de 14.000 vluchtelingen in Praag naar de Bondsrepubliek mogen vertrekken. Om de Oost-Duitsers nog een laatste maal te vernederen, bedingt Honecker dat de vergrendelde treinen via het grondgebied van de DDR naar de Bondsrepubliek zullen reizen - aan boord moeten de vertrekkers hun paspoorten inleveren bij de Stasi. De sfeer is gespannen.

5000 Oost-Duitse vluchtelingen verlaten de West-Duitse ambassade in Praag Beeld afp

Een groot tekort aan water en sanitair maakt de situatie voor de duizenden vluchtelingen op de West-Duitse ambassade te Praag onhoudbaar. Op 30 september brengt Hans Dietrich Genscher, de West-Duitse minister van Buitenlandse Zaken, de verlossende woorden: 'Ich bin zu Ihnen gekommen, um Ihnen mitzuteilen, dass heute Ihre Ausreise...' De rest van de zin gaat in het gejuich verloren: de vijfduizend vluchtelingen op de ambassade mogen uitreizen naar de Bondsrepubliek. De vluchtelingen zijn nog niet vertrokken of de ambassade stroomt weer vol. In een wanhopige poging de uittocht van zijn burgers te doen stoppen, sluit partijleider Honecker op 3 oktober de grenzen. Zelfs de socialistische buurlanden zijn nu voor Oost-Duitsers verboden terrein.

De West-Duitse minister Genscher vertelt de Oost-Duitse vluchtelingen vanaf het ambassadebalkon dat zij naar de Bondsrepubliek mogen vertrekken. Beeld epa

In de DDR vallen er gaten in schoolklassen en op het werk verdwijnt menig collega. Niemand kan het ontgaan dat duizenden landgenoten vertrekken. In een poging het gezicht te redden beschuldigt partijkrant Neues Deutschland de Bondsrepubliek van georganiseerde mensenhandel. De Berlijnse kok Hartmut Ferworn vertelde de krant dat hij door onbekenden een mentholsigaret aangeboden kreeg. Na het roken van die sigaret was hij bewusteloos geraakt. Pas in de Bondsrepubliek werd hij weer wakker. De Oost-Duitse partijkrant Neues Deutschland gaf de Westerse geheime diensten en hun handlangers de schuld: in het geheim zouden zij duizenden burgers hebben ontvoerd. De Oost-Duitse bevolking wist wel beter.

Na weken wachten mogen de Oost-Duitsers van de Hongaarse regering 'op humanitaire gronden' in de nacht van 10 op 11 september eindelijk legaal de Hongaarse grens naar Oostenrijk over. In Beieren zijn voor de opvang van de vluchtelingen tentenkampen ingericht. Voor elke Oost-Duitser ligt kleding en 100 D-Mark welkomstgeld klaar. Peter Jennings van ABC World News kan het nieuws nauwelijks geloven.

Op 19 augustus komt het tot de grootste massavlucht van DDR-burgers sinds de bouw van de Muur in 1961. Hongaarse en Oostenrijkse oppositiegroepen organiseren een Pan-Europese picknick bij het grensplaatsje Sopron. Tijdens de drie uur durende picknick is de grens tijdelijk geopend. Duitstalige folders met daarop datum, tijd en locatie van de picknick circuleren onder Oost-Duitse vluchtelingen in Boedapest. Meer dan 600 Oost-Duitsers reizen daarop naar Sopron, laten hun Trabantjes achter en steken de grens over, op weg naar de vrijheid. De Hongaarse grenswachten grijpen niet in.

Niet iedereen lukt het om weg te komen. Uit angst bij terugkeer in de DDR veroordeeld te worden voor Republikflucht, waar vijf jaar gevangenisstraf op stond, zoeken honderden vluchtelingen hun heil bij de West-Duitse ambassades in Boedapest, Praag en Warschau. Door de grote toestroom van Oost-Duitsers sluiten de ambassades in de weken die daarop volgen een voor een hun deuren. Daar trekken de Oost-Duitsers zich niets van aan, vertelt vluchtelinge Katharina Rüger in Andere Tijden: 'Bij het hek aan de achterkant van de ambassade, stonden massa’s mensen die ons vroegen: willen jullie ook naar binnen? We hoefden niet eens te klimmen, al die handen achter het hek hebben ons er letterlijk overheen getild!'

Oost-Duitse vertrekkers hebben hun heil gezocht achter het hek van de West-Duitse ambassade te Praag. Beeld afp

Op zoek naar vrijheid en welvaart vluchten Oost-Duitse gezinnen, jongeren en hoogopgeleiden in de zomer via Hongarije massaal naar de Bondsrepubliek. Daar hebben zij recht op een paspoort en op 100 D-Mark Westgeld. De West-Duitse regering beschouwt de Oost-Duitsers namelijk als inwoners van de Bondsrepubliek: het land heeft de DDR nooit officieel erkend. Hun Trabant, waar ze vaak jarenlang op moesten wachten, laten de vluchtelingen massaal achter aan de grens, de sleutels nog in het contact.

Zoals ieder jaar vertrekken duizenden Oost-Duitsers in de zomervakantie van 1989 naar het Balatonmeer. Honderden vluchtelingen besluiten de gok te wagen en steken de grüne Grenze tussen Oostenrijk en Hongarije over, nu het prikkeldraad is verdwenen. Vluchten is gevaarlijk: in het bos zie je volgens vluchtelingen meer soldaten dan bomen. Hongaarse soldaten schieten zelfs als Oost-Duitsers proberen om de grens over te steken. Door de intimidatie wacht het merendeel van de vakantiegangers in Hongarije af tot zij legaal de grens met Oostenrijk mogen passeren. Naar de DDR keren zij niet meer terug.

Oost-Duitse vertrekkers achter het hek bij de West-Duitse ambassade te Praag. Beeld afp

Op het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing wordt een vreedzame demonstratie van honderdduizenden studenten hardhandig neergeslagen door de oproerpolitie van de communistische partij. Meer dan 3000 studenten komen om het leven. De Oost-Duitse partijleider Erich Honecker feliciteert de Chinese partijleiders met het daadkrachtige optreden.

Erich Honecker in 1981. Beeld anp

Hoe klinkt Oost-Duitse propaganda? Luister naar de door Hanns Eisler gecomponeerde volkslied, een lofzang op de eerste boeren- en arbeidersstaat op Duitse bodem. Inclusief kleurenbeelden van militaire parades, rokende schoorstenen en veel, véél zingende kinderen.

Inwoners van de DDR kunnen thuis op de televisie gewoon West-Duitse zenders ontvangen. Van de vrijheid en de welvaart in de Bondsrepubliek (én van de onwaarheid van de propaganda van de communistische partij) zijn de Oost-Duitsers goed op de hoogte. Dat de prikkeldraadversperringen tussen Oostenrijk en Hongarije zijn verwijderd, weten zij dankzij Tagesschau diezelfde avond nog.

Beeld epa

Op 2 mei 1989 knippen de Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken Gyula Horn en zijn Oostenrijkse ambtsgenoot Alois Mock voor lopende camera’s het IJzeren Gordijn open. Het hek dat Europa decennialang verdeelde, wordt op een kier gezet. De West-Duitse Tagesschau is erbij en doet verslag. De beelden gaan de wereld rond.

Welke gebeurtenissen leidden tot de val van de Berlijnse Muur? De VRPO, BBC, Spiegel TV, Discovery Channel leggen het in de documentaire Fall of the Wall (1994) nog eens haarfijn uit. Veel politieke hoofdrolspelers vertellen hun verhaal (Gorbatsjov! Krenz! Genscher!).

Dit is een licht bewerkte versie van het ‘liveblog’ dat we op 9 november 2014 publiceerden, bij het 25-jarige jubileum van de val van de Berlijnse Muur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden