ReportageStratcom

Litouwen strijdt in frontlinie van nepnieuws – en krijgt hulp van de elfen

Nederlandse militairen trainen in 2018 in Pabrade, Litouwen.Beeld Jasper Verolme

Litouwse militairen zijn verwikkeld in een informatieoorlog. Ze strijden tegen nepnieuws uit Rusland, dat de oud-Sovjet-republiek met een Russische minderheid bestookt. En als het niet lukt, zijn er altijd nog de elfen die het tegen de Russische trollen opnemen.  

Eerst verscheen het schokkende nieuws op een Litouwse site. Later werd het verspreid in drie talen – Russisch, Litouws, en Engels – en vond het ook zijn weg naar Israëlische sites: ‘Joodse begraafplaats geschonden door Duitse troepen’. De foto’s logen er niet om. Een felrood hakenkruis op een Joods graf en een Duitse tank die uit het bos opdoemt om de graven plat te walsen.

Je bloed zou van minder gaan kolken. Het ging om Duitse Navo-troepen, te gast in Litouwen, en ook nog eens in een week vlak voor het Joodse Nieuwjaar, waarin er evenementen waren gepland voor hoge Litouwse politici en de Joodse gemeenschap ter plaatse. Alleen: het was niet gebeurd.

‘Het begon met een e-mail van een nepjournalist, verstuurd aan de Duitse ambassade en anderen met de vraag om nadere informatie over het incident’, zegt Eugenijus, commandant van de Litouwse strategische communicatie-eenheid, gevestigd in het hart van het ministerie van Defensie in Vilnius. Hun eerste taak, waardoor ze inmiddels samen met de Esten een reputatie hebben opgebouwd in Europa: bestrijden van nepnieuws. ‘Dat soort mails sturen ze vaak rond die tijd’, zegt hij er lachend achteraan. ‘Net als iedereen een avondje wil ontspannen.’

Het nieuws werd ook door Russische nieuwssites geplaatst, opgepikt door Joodse sites en langs die weg ook door een Israëlische journalist. ‘Het kostte enorm veel moeite, maar uiteindelijk hebben we iedereen ervan overtuigd dat het simpelweg niet was gebeurd.’

De aanpak van sommige nepnieuwscampagnes is erg geraffineerd, zegt Eugenijus. Een dag na de verspreiding van dit nieuws braken hackers in bij een Litouwse nieuwssite en plaatsten het bericht dat de Litouwse regering dit probeerde te verdonkeremanen.

Hybride oorlogvoering

Na de grootscheepse campagne vanuit Rusland om de Amerikaanse verkiezingen van 2016 te beïnvloeden via sociale media, zijn er ook – op beperktere schaal – zulke pogingen gemeld in sommige Europese landen. Het staat in geen verhouding tot de ‘frontlinie’ van deze informatieoorlog in de Baltische staten. Dit zijn immers oud-Sovjetrepublieken met minderheden van etnische Russen (in Litouwen met 6 procent de kleinste) en grote groepen (vooral oudere) inwoners die Russisch spreken en beïnvloedbaar zijn via de populaire Russische tv-kanalen.

Beïnvloeding van je ‘vijand’ is zo oud als oorlogvoering zelf. Zoals de oude Chinese strateeg Sun Tzu al vaststelde: ‘De ultieme kant van oorlogvoering is je vijand eronder te krijgen zonder te vechten.’ Van dit uitgangspunt bedient Rusland zich in strategieën die vallen onder de verzamelterm hybride oorlogvoering.

Wie niet sterk is, moet slim zijn, zullen Poetins generaals gedacht hebben toen hun president ‘asymmetrische’ antwoorden beloofde op de oostwaartse uitbreiding van de Navo en de plaatsing van een Amerikaans raketschild in Oost-Europa. Voor Rusland – het land met minder dollars, maar wel met een wiskundeknobbel – was het niet zo gek om uit te komen bij de verfijning van goedkope ‘oude’ technieken, vertaald naar de moderne tijd van Twitter en Facebook.

Zes schermen

Het brandpunt van het Litouwse stratcom is een zaal met zes grote schermen waarop permanent al het nieuws bijgehouden wordt: wat zijn de tien grootste verhalen vandaag op sites en zenders in de Russische taal? Welke verhalen worden het meest gedeeld op sociale media? Wat is het nieuwsbeeld in buurlanden als Wit-Rusland?

Het bijzondere aan de Litouwse aanpak is de staat van voortdurende alertheid. En het feit dat er direct wordt ‘ingegrepen’ als er echt schadelijk nepnieuws wordt verspreid. Bijvoorbeeld over een Navo-tank die per ongeluk over een fietser rijdt. Of een verhaal over een Duitse soldaat die een Litouws meisje heeft verkracht. Of het verhaal dat de Amerikanen ebola naar Litouwen brengen.

‘De Russische elite denkt nog steeds dat Litouwen bij hun wereld hoort’, zegt Eugenijus. ‘Minimaal cultureel, economisch en wat informatievoorziening betreft, maar in het maximalistische scenario ook als integraal onderdeel van de Russische Federatie.’

Dat laatste is wat de Litouwers motiveert, al kun je vragen stellen bij de waarschijnlijkheid van dat scenario. Eugenijus onderstreept ook dat niet alle informatie-aanvallen afkomstig zijn uit het Kremlin of het Russische leger. ‘Er zijn ook mensen die het uit zichzelf doen, die het leuk vinden.’

Wat zijn de Russische doelen? Eugenijus tikt ze af op zijn vingers: ‘Litouwen in diskrediet brengen, Navo afschrikken, EU-invloed in de regio verminderen.’ Wie dit lijstje laat bezinken, beseft dat Rusland, als het kwade plannen heeft met de Baltische staten, in elk geval ver weg staat van de verwezenlijking ervan. Want de Navo en de EU zijn aanwezig, en je moet het hele land met een loep afzoeken om iemand te vinden die denkt dat Russisch bestuur een goed plan is.

Elfen tegen trollen

Makkelijker te vinden, en ook dat is een groot verschil met West-Europese landen, zijn Litouwers die het vrijwillig opnemen tegen de Russische ‘trollen’. Elfen noemen ze zichzelf. Ze komen uit alle lagen van de bevolking, al zijn studenten waarschijnlijk goed vertegenwoordigd.

Een van de oprichters van het eerste uur van de ‘elfen’ wil alleen onder zijn nom de plume geciteerd worden, Havik. Hij begon na de Russische annexatie van de Krim met een paar metgezellen. ‘We zagen dat onder verhalen over de EU of de Navo altijd honderden negatieve commentaren stonden en begrepen dat dit Russische trollen waren. We begonnen heel eenvoudig: met het posten van positieve commentaren.’

Nadat het bestaan van de ‘elfen’, die eerst in het geheim opereerden, bekend was geworden, kwamen er veel meer. Havik schat het aantal op vierduizend. ‘Het werd trendy om een elf te zijn’, lacht hij. Gevraagd naar een verklaring van het succes aarzelt hij niet: ‘Wij zitten op de frontlinie, en wij hebben net vijftig jaar bezetting achter de rug. Het is niet zo dat we paranoïde zijn, we weten dat er geen groot praktisch gevaar is op een Russische inval. Maar we vechten voor de waarden van de liberale democratie.’

Ook bij de kleine Navo-dependance in Vilnius hecht men aan ‘strategische communicatie’. Eigenlijk, zegt een Britse officier, is onze hele aanwezigheid hier een strategische boodschap: de Navo komt en zal zo nodig vechten. Maar ‘veel mensen in kleine dorpjes weten niet wat de Navo eigenlijk is’, en dus leggen de militairen ook bezoeken af aan zulke dorpen. ‘Om elkaar te leren kennen. Wij leren dan ook hoe het leven hier is.’

Terug in het Litouwse zenuwcentrum van de strijd tegen nepnieuws laat Eugenijus nog een recent voorbeeld zien. Ook hier betreft het weer schokkend nieuws: een Amerikaans plan, op voorstel van de Litouwse ­president, om tactische kernwapens die nu gestationeerd zijn in Turkije te verplaatsen naar Litouwen. Verspreid door een Litouwse site en nieuws­sites in het Russisch. Ook overtuigend, op het eerste gezicht: een tweet van een nepaccount van de Amerikaanse minister van Buitenlandse ­Zaken Pompeo, waarin hij de ­Litouwse president bedankt voor dit aanbod.

Criminele daad

Het zorgwekkende, zegt Eugenijus, is dat in dit soort gecompliceerde nieuwsaanvallen de gebruikte methoden zeer geraffineerd zijn. Zo worden ook e-mails naar nieuwsorganisaties gestuurd waarbij het er in alles op lijkt dat de afzender inderdaad een ­officiële instantie is. Om die reden vinden de Litouwse autoriteiten dan ook dat het creëren van nepnieuws een criminele daad is, die strafrechtelijk vervolgd moet worden.

Elfenleider Havik wil zover niet meteen gaan, maar vindt wel dat er hierover een discussie moet komen. Want ook hij ziet het probleem eerder toenemen dan afnemen. ‘Rusland bezuinigt op zijn defensiebudget, maar de informatieoorlog neemt in intensiteit alleen maar toe.’     

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden