Literaire afrekeningen door Menno ter Braak en Jeroen Brouwers

Literaire zwaargewichten kunnen maar beter een tegenstander van formaat uitkiezen voor hun polemiek.

Op de kofferbakmarkt in Schoorl kocht ik voor 1 euro deel zeven van het door uitgeverij Van Oorschot voorbeeldig uitgegeven Verzameld Werk van Menno ter Braak. Dat zevende deel bevat Ter Braaks 'Kronieken', bestaand uit essays en literaire kritieken. Zo halverwege deel zeven staat, met als titel 'Het gemiddelde' (1939) een pagina's lange afrekening met D. Hans.


Wie?


D. Hans. Hoofdredacteur van dagblad De Avondpost.


Wat? Dagblad De Avondpost. Subtitel: Dagblad voor Stad en Land.


Gewoonlijk biedt Google snel uitkomst, maar de zoekterm 'dagblad De Avondpost' leverde nog een fikse speurtocht op. Dankzij, of all websites, thuisinbrabant.nl leerde ik dat De Avondpost een Haagse krant was 'voor een beschaafd publiek'.


Oké.


Wat schortte er aan D. Hans, hoofdredacteur van De Avondpost? De man voerde, aldus ter Braak, 'sedert jaar en dag een campagne tegen het soort auteurs dat hij 'intellectualisten' noemt.' Hans' zwarte schaap was Simon Vestdijk, wiens roman De Nadagen van Pilatus 'zoovelen heeft gegriefd in hun gevoelens'. Ook ergerde D. Hans zich aan Ter Braaks neerbuigende woorden over de succesroman Bartje (1935) van Anne de Vries. Internationaal was Bartje een succes, maar in eigen land werd het boek volgens D. Hans onterecht weggezet als literatuur ultra-light. Op bol.com is overigens een recente herdruk van Bartje te koop. Bol vermeldt dat Bartje een 'streekroman' is. Dat zou tegen het zere been van D. Hans zijn geweest.


Ter Braak verbaasde zich erover dat 'de politieke' D. Hans opkwam voor de 'vrijheid van denken en handelen' en zich in zijn krant fel afzette tegen de in 1939 florerende NSB. Diezelfde vrijheid van denken, bepleit door Hans, komt in een merkwaardig daglicht te staan als hij, aldus Ter Braak, 'Shakespeare, Goethe en Verlaine' nivelleert tot de bestseller Bartje. Ter Braak: 'Moeten wij dus de NSB bestrijden om vereerders te worden van de bestseller, de Nederlandse cultuur afmeten naar een middelmatige roman (...)?'


Ter Braak haalde de onvermijdelijke Ortega y Gasset en diens Opstand der Horden erbij en veegde de vloer aan met 'de gemiddelde man' die vroeger zo zijn 'geloofsvoorstellingen, overleveringen en ervaringen' had, maar die inmiddels 'knottende ideeën' verspreidde over hogere cultuur en die deze cultuur per se wilde gelijkstellen met of zelfs neerhalen naar het niveau van de eigen belevingswereld.


Samengevat gaat de polemiek van Ter Braak over de repressie door de rancuneuze kleinburger, met D. Hans als bevelhebber van de school der 'Hanseaten'.


Vervang De opstand der horden door De barbaren van Allessandro Baricco, Bartje door Godin van de jacht, en Simon Vestdijk door, zeg, Marcel Möring, en Ter Braaks filippica komt ons anno 2012 maar al te bekend voor. Alles schon dagewesen - en heus niet alleen in 1939, maar bijvoorbeeld ook in 1979. In dat jaar hekelde Jeroen Brouwers in zijn pamflet De Nieuwe Revisor de verhalen en gedichten van een groep jonge schrijvers die streefde naar een vorm van literatuur die eerst en vooral 'leuk' moest zijn. De D. Hans van Jeroen Brouwers heette Henk Spaan, en opmerkelijk genoeg zei Brouwers het zelf in zijn van woede overkokend pamflet: 'Ik richt de spuitbus op Henk Spaan.'


Henk Spaan?


Alleen het 'wie?' ontbreekt. Honend citeerde Brouwers Spaans ideeën over poëzie: 'Die heeft hij niet, antwoordt Spaan zelf.' Waarna Spaans werkwijze wordt geciteerd: 'Het is een leuke regel bedenken en er dan een versje omheen fantaseren dat een beetje loopt en waar niet al te veel onzin in staat.'


Bescheidenheid siert de mens, maar Brouwers stelde vast, met Spaan als Kop van Jut, dat achter die bescheidenheid de hoogmoed en tegelijk de bekrompenheid van de pleitbezorger van 'het gemiddelde' schuilgaat.


Ter Braaks polemiek en Brouwers' pamflet: ze zijn ook zoveel jaar na dato welbestede leestijd - maar toch. Waarom zo veel pagina's (vijftien!) besteed aan 'de heer D. Hans, hoofdredacteur van De Avondpost'? Waarom bijna 30 procent van het pamflet De Nieuwe Revisor ingeruimd voor, tsja, Henk Spaan? Anno 2012 is diezelfde Spaan dé autoriteit op het gebied van voetbalweetjes en kan hij precies vertellen in welke minuut de levensgevaarlijke spits van FC Avondpost een loepzuivere voorzet plaatste die leidde tot doelpunt numero dit-en-dat - maar wie associeert zijn naam nog met poëzie of überhaupt met literatuur?


Met al hun bezorgde gelijk van de wereld schoten Ter Braak en Brouwers met een kanon op een mug. Kunnen wij zeggen met de kennis van nu. De tijd zeeft de would be-literatuur uiteindelijk wel uit en wat overblijft is polemiek op niveau, dat zeker, maar de schietschijven van weleer zijn al lang vergeten of hebben zich inmiddels bekwaamd in kwesties als koken met de wok, rugharsen en voetbalstatistieken.


De optimist zegt ferm: de polemieken van Ter Braak en Brouwers hebben dus effect gesorteerd, hun opponenten zijn vergeten en gemarginaliseerd geraakt.


De melancholicus werpt tegen: wat hebben Ter Braak en Brouwers een kostbare tijd vermorst. Zo veel aristocratisch schrijftalent verspild aan vluchtig gebleken kabouters.


Je kunt maar beter niet melancholiek gestemd zijn bij het doorbladeren van de bloemlezing Het scherp van de snede. De Nederlandse literatuur in 100 en enige polemieken (2010), samengesteld door Pierre Vinken en Hans van den Bergh. Lodewijk van Deyssel rekent af met - pardon? - F. Smit Kleine. Gerrit Komrij fileert - wie? - Emmy van Overeem. Met alleen al een kostelijke titel, dat dan weer wel: De trol van Lourdes. Simon Vestdijk trekt ten strijde tegen - euh - J.W.F. Weremeus Buning. Om het navoelbaar te maken voor de Henk Spanen onder ons: deze topscorers dribbelen virtuoos een stoet van dwergen voorbij.


De cultuurpessimist wijst er intussen op dat dat zevende deel Verzameld Werk van Ter Braak anno 2012 op een rommelmarkt voor 1 euro te koop is. Is dat niet een schandaal, het in kleingeld omgezet gelijk van de apocalyptici die ook in onze tijd de 'horden' nog succesvoller zien worden in hun opstand?


Een kleine relativering: op de kartonnen verhuisdoos waarin het boek lag, stond met viltstift geschreven: 'Literatuur'. Een belendende doos was volgestouwd met illegaal gekopieerde softpornodvd's, oude edities van FIFA-computerspellen en, zo stond op de zijkant in hetzelfde handschrift geschreven: 'overige ontspanning'. In die doos lag een boek van ene Henk Spaan - ik verzin dit niet.


Toch kan het ook anders in de polemiek. Vorige week overleed Gore Vidal. In de Amerikaanse kranten werden zijn romans, zo'n 25 in totaal, welwillend in herinnering gebracht; het was en is Vidals non-fictie, en in het bijzonder zijn vaak polemische essays, die het veelvuldigst en het royaalst werd geroemd.


Tegen wie trok Vidal zoal ten strijde? In United States. Essays 1952-1992; Arthur Miller, Norman Mailer, Henry Miller, Truman Capote, Scott Fitzgerald, Susan Sontag. In Virgin Islands, Essays 1992-1997: John Updike.


Vidal sloeg kabouters altijd over en prefereerde the battle with the giants. Zijn stukken zijn als bokswedstrijden, acht ronden lang adembenemend om te volgen. Hij koos zijn opponenten zorgvuldig; het waren altijd literaire zwaargewichten die niet makkelijk knock-out zijn te slaan.


Voor de buitenstaander zijn Vidals bokspartijen net even anders dan de - hoe superieur welgemikt ook - evidente maar gemakkelijke genadeslagen die Ter Braak en Brouwers in een soort polemische slowmotion in de eerste en enige ronde toebrachten aan respectievelijk D. Hans en de arme Henk Spaan.


Vinken en Van den Bergh schrijven in de inleiding van hun bloemlezing: 'In een land dat felle polemieken kent, leeft de literatuur mede dankzij de fonkelende woede-uitbarstingen. Het is de enige manier waarop het letterkundige leven behoed kan worden voor vrijblijvende gezapigheid.'


Wie zal het ermee oneens zijn? Maar, om het voor de tweede en laatste keer invoelbaar te maken voor de Henk Spanen onder ons: Ajax moet wel ten strijde trekken tegen PSV of, liever nog, Manchester United. 'Fonkelend' FC Burgervlotbrug van de mat spelen kunnen er wel meer. Kies met zorg je tegenstander; zo niet, dan wordt de 'felle' inmaakpartij alsnog, voor degenen die de wedstrijdbeelden jaren later nog eens terugzien, een gezapige onderneming.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden