'Lipstick is net zo makkelijk verkrijgbaar als zoutzuur'

Mede dankzij Reshma is in India de houding tegenover geweld tegen vrouwen aan het kenteren.

Beeld uit YouTube-filmpjes voor de campagne van de Indiase ngo Make love, not scars waarin zoutzuurslachtoffer Reshma optreedt. Beeld Make Love Not Scars
Beeld uit YouTube-filmpjes voor de campagne van de Indiase ngo Make love, not scars waarin zoutzuurslachtoffer Reshma optreedt.Beeld Make Love Not Scars

'Lipstick is net zo makkelijk verkrijgbaar als zoutzuur', zegt de Indiase Reshma in het YouTube-filmpje dat de afgelopen drie weken over internet zwierf. Dat ondervond de 18-jarige aan den lijve toen ze vorig jaar werd aangevallen door haar zwager. Nu voert ze op social media campagne met als boodschap: #endacidsale.

Gedurende een minuut legt de tiener in een make-up tutorial uit hoe lippenstift perfect aan te brengen. In de laatste seconden krijgt de tutorial een andere wending. Reshma legt vanuit haar roze prinsessenkamer uit dat Indiase meisjes dagelijks slachtoffer worden van zoutzuuraanvallen. Het filmpje ging de wereld over en Reshma belandde in nationale en internationale media. De BBC is op dit moment bezig met een documentaire over de - op het oog - vrolijke vlogger.

Maar in Chembur, een moslimwijk in noordoost Mumbai, woont een heel ander meisje. Vrolijk is ze allerminst, schuw des te meer. De prinsessenslaapkamer is niet haar slaapkamer. Sterker nog: er is geen slaapkamer. Het huis waarin Reshma woont, heeft niet eens een voordeur. Of een wc.

null Beeld Make Love Not Scars
Beeld Make Love Not Scars

Geluk

Het is moeilijk om stukjes huid in haar gezicht te vinden die het zoutzuur niet heeft aangetast. Ze verloor een van haar ogen. Er komt vocht uit de holte van de plek waar haar linkeroog heeft gezeten. Iedere paar minuten dept ze haar wang met een doekje dat ze in haar hand met perfect gelakte nagels vasthoudt.

'Ik heb geluk', zegt ze. 'Mijn familie en vrienden zijn er voor me: er zijn ook genoeg slachtoffers bij wie dat niet zo is. Mijn omgeving probeert alles zo veel mogelijk te laten blijven zoals het was, hoewel ik bijna niet het huis uit kan. Hoezeer ze ook hun best doen, niet naar buiten kunnen is verstikkend.'

Ze dept haar wang weer. Reshma's moeder en broer, die ook aanwezig zijn in de kamer, leggen uit dat de huid niet helemaal dicht zit en dat vuil in de lucht irriteert. Daardoor traant ze. 'Het brandt soms', haakt Reshma in. 'Datzelfde gevoel heb ik als ik warme thee drink. Ik weet niet precies hoeveel procent van mijn lichaam verbrand is. Tot nu toe heb ik zeven operaties gehad.'

null Beeld Make Love Not Scars
Beeld Make Love Not Scars

Op zichzelf aangewezen

Even later wordt duidelijk waarom naar buiten gaan een bijna onmogelijke opgave is. Ze is een attractie voor kinderen uit de buurt en bedekt haar gezicht na elke nare opmerking. Maar bovenal doet het zonlicht haar pijn. Ze houdt het vijf minuten vol.

Indiase zoutzuurslachtoffers zijn op zichzelf aangewezen. De overheid doet weinig tot niets om hen te helpen. Officieel zou ieder slachtoffer 3 lakh (300 duizend roepies, 4.031 euro) moeten krijgen, maar slechts een handvol heeft dat geld daadwerkelijk ontvangen. Ook Reshma hoefde niet op steun van de staat te rekenen. Haar operaties zijn betaald door de familie en Make love not scars, een Indiase ngo die naast Reshma 35 andere zoutzuurslachtoffers op verschillende manieren ondersteunt.

'De overheidscompensatie wordt nauwelijks uitgekeerd vanwege de stroperigheid in het Indiase ambtenarenapparaat en de niet-functionerende rechtsstaat', zegt Ria Sharma van Make love not scars. 'Dat is een van de grootste problemen van India.'

null Beeld Make Love Not Scars
Beeld Make Love Not Scars

Geen prioriteit

Het land is koploper in achterstallige rechtszaken. Ter illustratie: het totaal aantal lopende zaken wordt geschat op dertig miljoen, waarvan tienduizenden bij het hoogste orgaan, de Supreme Court, liggen. Die moeten verdeeld worden over slechts 31 rechters. Zaken als die van Reshma hebben geen prioriteit.

Sinds 2013 is er enige vooruitgang geboekt in de zoutzuurproblematiek. Vanaf dat jaar worden aanvallen als zodanig geregistreerd. Voorheen vielen ze onder 'criminaliteit tegen vrouwen', omdat 90 procent van de slachtoffers vrouw is.

De officiële cijfers laten de afgelopen jaren een stijgende lijn zien in het aantal aanvallen, maar het is onduidelijk hoeveel slachtoffers er precies vallen. Schattingen variëren van driehonderd tot duizend gevallen per jaar. 'Het aantal ligt veel hoger dan de officiële cijfers, want zoutzuuraanvallen komen vaak binnen families voor. Vrouwen hebben soms niet de financiële middelen om de juridische strijd aan te gaan. Het merendeel van de daders gaat vrijuit', zegt Sharma.

Toch heeft ze voorzichtige hoop. 'De overheid begint langzaam wakker te worden. Onlangs werd bekendgemaakt dat ze de medische kosten van slachtoffers wil gaan betalen. Maar zoals met alle wetten in dit land is het nog maar afwachten hoeveel ervan terecht komt.'

null Beeld Make Love Not Scars
Beeld Make Love Not Scars

Aangevallen

Het leven van Reshma verandert op 19 mei 2014 voorgoed. Die ochtend loopt ze met haar zus Gulshan en twee vriendinnen over straat. Plotseling ziet ze haar zus schrikken. Daar, aan de rand van het park, staat de man van Gulshan, Rehsma's zwager.

Gulshan en haar man hebben een slechte relatie. Ze zijn uitgehuwelijkt, kennen elkaar nauwelijks als ze tot elkaar worden veroordeeld. De man ontpopt zich als een veeleisende echtgenoot. Hij wil geld van zijn schoonfamilie. Als die niet meer aan zijn eisen kan voldoen, gooit hij in zijn razernij tot twee keer toe benzine over zijn echtgenote. Zij weet beide keren te ontsnappen aan verbranding.

Dit wordt haar dood, beseft de familie, en haalt haar weg bij de gewelddadige man. Na haar vertrek ontvoert hij hun 4-jarige zoon. Gulshan spant een zaak aan en wint de voogdij. En nu staat hij daar dus, aan de rand van het park.

De zus alarmeert Reshma en haar vriendinnen. Die rennen weg, terwijl Gulshan aangevallen wordt door haar man. Op dat moment komt een motor aanrijden, met daarop twee familieleden van Reshma's zwager - ze herkent ze.

Stroomversnelling door sociale media

De beruchte 'Delhi gang rape' waarbij in december 2012 een 23-jarige studente op gruwelijke wijze om het leven kwam, betekende een keerpunt in vrouwenrechtenactivisme in India. Het debat verplaatste zich naar sociale media en raakte in een stroomversnelling.

Destijds werden Facebook en WhatsApp vooral gebruikt om demonstraties te organiseren. Nu gebruiken Indiase vrouwen sociale media ook voor andere doeleinden. Zo plaatsen ze foto's en video's van hun belagers online, of wordt Facebook gebruikt om in opstand te komen tegen kledingvoorschriften van universiteiten. Hoewel slechts 20 procent van de Indiërs toegang tot internet heeft, is het dankzij sociale media toch gelukt druk uit te oefenen op beleidsmakers.

Eerste hulp

Vanaf de motor wordt aan haar haren getrokken. Ze struikelt. Probeert op te staan. Nog een keer. Het lukt niet, de mannen stappen van de motor af en drukken haar tegen de grond.

Niet lang daarna voelt ze het zoutzuur in haar gezicht branden. Gulshan weet te ontsnappen. Het zoutzuur heeft haar niet in het gezicht geraakt, maar ze heeft lichte brandwonden op haar lichaam. De mannen vluchten.

Haar zus probeert mensen te vinden die eerste hulp willen bieden, maar niemand is daartoe bereid. Langzamerhand verzamelt een groep omstanders zich. Er staan twintig, dertig mensen, maar nog steeds biedt niemand hulp aan. Na een half uur neemt een jongen haar achter op zijn motor mee naar het ziekenhuis. 'Doe je ogen dicht', zegt hij steeds tegen haar. Het zoutzuur heeft haar vol in het gezicht geraakt en Reshma schreeuwt van de pijn. Ze houdt hem zo stevig vast dat ook hij brandwonden op zijn rug krijgt, maar hij klaagt niet.

Het ziekenhuis wil haar niet opnemen, zo blijkt bij aankomst. Eerst moet ze aangifte doen. Achter op de motor gaat ze naar het politiebureau. Daar krijgt ze formulieren toegeschoven om aangifte te doen. Als ze terugkomt bij het ziekenhuis moet ze opnieuw formulieren invullen. Pas drie uur na de aanval krijgt ze eerste hulp.

Een verminking kost 1,34 euro

100 roepies (1,34 euro) is genoeg om iemands gezicht te verminken. Hoewel er sinds 2013 wettelijke beperkingen aan de verkoop zijn, is zoutzuur makkelijk te krijgen. Zo moeten kopers zich officieel legitimeren. In de praktijk komt daar weinig van terecht. Zoutzuur wordt in India vooral gebruikt om wc's en gootstenen schoon te maken.

Woedeaanvallen

'Mijn familie kwam regelmatig op bezoek in het ziekenhuis', vertelt Reshma. Ze heeft zichtbaar moeite om dit gedeelte van haar verhaal te vertellen. 'Ze keken me dan aan en begonnen te huilen. Ik kon mezelf niet zien, mijn hoofd zat in het verband. Ik vroeg me af of het echt zo erg was.'

'Toen ik mezelf anderhalve maand later in de spiegel zag, brak ik', zegt ze. 'Mijn broer en moeder waren het mikpunt van mijn woedeaanvallen. Ik sloeg ze, eiste dat mijn gezicht weer zou worden zoals het was. Ik kon niet geloven dat dit met mij was gebeurd.'

'Meestal verliezen de vrouwen iedere aandacht voor hun uiterlijk', zegt Ria Sharma van Make love not scars. 'Kleding en make-up interesseert ze niet meer. Reshma niet, ze houdt er nog steeds van om zich op te tutten.'

null Beeld Make Love Not Scars
Beeld Make Love Not Scars

#Endacidsale

In samenwerking met een reclamebureau bedacht de ngo de campagne #endacidsale. 'Via sociale media proberen we ons te richten op de jonge Indiase samenleving. We proberen bewustwording te creëren, slachtoffers uit een sociaal isolement te halen door middel van bloggen. Sociale media zijn ons sterkste wapen omdat we vooral bestaan dankzij donaties.'

Reshma was meteen enthousiast toen Sharma haar vroeg het gezicht van de campagne te worden. Deze nieuwe ervaring heeft haar goed gedaan. Al het commentaar op Facebook en YouTube sterkt haar, zegt ze. 'Ik wilde mijn verhaal vertellen om te voorkomen dat anderen aangevallen zouden worden. Maar door deze campagne heb ik me weer mooi gevoeld. Ik kreeg visagie en moest acteren. Nu weet ik precies hoe ik moet poseren voor de camera', vertelt ze trots. En mensen over de hele wereld willen met me praten. Mensen zoals jij, journalisten.'

Ze wil zich blijven inzetten om zoutzuuraanvallen tegen te gaan. 'Toen ik voor het eerst voor de camera stond, was ik verdrietig en onzeker. Ik wilde mezelf niet laten zien met dit gezicht . Later, na het zien van de video, realiseerde ik me dat het niet om mij ging. Het gaat erom dat niet nog meer meisjes en vrouwen dit moeten meemaken. Voor dat doel moet ik sterk zijn.

null Beeld Make Love Not Scars
Beeld Make Love Not Scars

Duizend slachtoffers per jaar in India

Driehonderd tot duizend Indiase vrouwen zijn jaarlijks het slachtoffer van een zoutzuuraanval, schat Acid Survivors Trust International (ASTI). Naast India komen de aanvallen ook veel voor in landen als Bangladesh, Cambodja, Nepal, Pakistan en Uganda. Bij het gooien van de stof wordt vooral op het gezicht gemikt, wat blindheid en gelaatsverminkingen veroorzaakt. Zoutzuur gooien is vaak een vorm van eerwraak en het grootste deel van de slachtoffers is vrouw of kind. De aanvallers nemen wraak voor voorbeeld echtelijke ruzies of het weigeren van avances. Een vrouwelijk slachtoffer zal waarschijnlijk nooit trouwen, waardoor ze, in landen waar de man kostwinner is, straatarm wordt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden