Lippen op elkaar en het lichaam in rust

Daar hangt ze dan, het mooiste vrouwenportret van Nederland. Geen voluptueuze oermoeder of pril lentebloempje, maar een beschaafde dame met een wit hoedje, de Dame au chapeau blanc (1925) van Vilmos Huszar....

Merlijn Schoonenboom

Is zij de mooiste? Ja, vinden bezoekers van de tentoonstelling 'Liefde op het eerste gezicht' in het Noordbrabants museum. Zij hebben haar democratisch gekozen. Vijfenzeventig vrouwenportretten van vijftig Nederlandse kunstenaars en fotografen tussen 1880 en 2000 zijn hier samengebracht, en bekende en onbekende Nederlanders werd gevraagd in teksten hun 'persoonlijke fascinatie' aan te geven.

Daarnaast kan het publiek zijn stem uitbrengen via een interactieve enquête. En zoals dat dan gaat: de meerderheid koos voor een traditioneel geschilderde dame met de meeste herkenbare trekjes.

Het museum noemt het zelf 'een luchtige zomerexpositie zonder pretenties'. En dat is het voor een deel natuurlijk ook. Want in eerste instantie is er weinig revolutionairs aan vrouwenportretten en meningen van bekende Nederlanders. En al te gek kón het ook niet worden. Het museum maakte eerst een selectie uit Nederlandse museale en particuliere verzamelingen. Niet te plat, niet te experimenteel, de gelauwerde namen uit de Nederlandse kunst: Leo Gestel, Job Koelewijn, Charley Toorop, Marlene Dumas.

Eén type portret is zeer nadrukkelijk aanwezig. Of het nu de zuurstokkleurige computergemanipuleerde modellen van Mischa Klein zijn, Catherine Deneuve in zwart-wit door fotograaf Anton Corbijn, of een portret door Isaac Israëls: het zijn beschouwende, 'verinnerlijkte' vrouwenportretten. De lippen op elkaar, de blik diep, het lichaam in rust.

Het stille-wateren-type, en dat blijkt uit te nodigen tot uitbundige liefdesbetuigingen. Zowel in tekst als op video flankeren ze hier de schilderijen, en het is verbazend wat er zoal wordt geprojecteerd in een vrouwenblik. Oud-minister van Defensie Bram Stemerdink ziet in de fotoportretten Berlin 2000 van Céline van Balen 'oorlogsellende die als een sluier over het gezicht van de vrouw ligt.'

Na alle mystieke gedachten is de irritatie van cabaretière Hester Macrander prettig: 'Ik heb in mijn leven nu wel genoeg kwijnende, smachtende, lijdende, mysterieuze, eenzame vrouwenportretten gezien. Ik heb er genoeg van!' Zij koos daarom de tekening Getrud van Lucebert, want 'die vrouw straalt humor uit'.

Leuk. Maar er is meer aan de hand. In feite wordt er een nogal cultureel incorrect experiment uitgevoerd. Want over lijsttrekkers en BigBrother-deelnemers mag gestemd worden, maar een mening over kunst is altijd het exclusieve terrein gebleven van 'de kenner'. De samenstellers hebben met haast venijnig plezier dit oordeel van de kenner vervangen door dat van de leek. Wie de meeste stemmen krijgt is het mooist. 'Kunsthistorici', zo stelden de samenstellers glunderend tijdens de openingstoespraak, 'houden ellenlange verhalen over impressionisme en postmodernisme. Gewone mensen zeggen wat ze op hun hart hebben.'

Juist dit meningenexperiment had voor verdieping kunnen zorgen. De 'emotie van de kijker' zweeft als een kunstsociologische dimensie door de tentoonstellingsruimte. De bezoeker is zelfs in staat om zoiets als smaakvorming bij zijn medebezoekers te volgen. Midden in de ruimte hangt een scherm dat direct weergeeft wat iemand intypt op de computer voor de enquête. Je ziet dan bijvoorbeeld een oudere man zijn keuze voor de dame met het hoedje toelichten: 'omdat vrouwen tegenwoordig te weinig moeite nemen om er mooi uit te zien.'

De publieksenquêtes leverden al na een week een paar honderd meningen op, met daarin opvallend veel overeenkomsten in leeftijd, achtergrond en geslacht. Zo blijkt dat de dame met het witte hoedje vooral werd gekozen door vrouwen tussen de 41 en 50. Een fotoportret door Julia Ventura van een tenger, vertwijfeld meisje maakt vooral mannen van een zekere leeftijd erg opgetogen. En alle ingezonden reacties voor het portret Anne van Jan Mankes - een niet als 'mooi' ervaren vrouw met wijkende kin en hangende oogleden - kwamen van kunsthistorici.

Interessante resultaten, die vragen om serieuze benadering. Het is jammer dat het museum zo graag luchtig wilde zijn. De enquête is nu te weinig nauwkeurig en te weinig opgenomen in de tentoonstelling; de details moet je opvragen. Wat een boeiend staaltje toegepaste kunstsociologie had kunnen zijn, is nu teveel een grappige bijkomstigheid. Misschien wordt het nog wat als de resultaten toenemen en zich er dan toch maar wat kenners mee gaan bemoeien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden