Profiel António Costa

Linkse wonderdokter António Costa toverde Portugal om in baken van stabiliteit

Premier Costa verdeelt zijn tijd tussen regeren en campagne voeren. Beeld AFP

De meest linkse regering van Europa leiden, en beloond worden met een voorsprong in de peilingen voor de verkiezingen van zondag. Wat is het geheim van António Costa?

António Costa, de premier van Portugal, spiedt om zich heen naar mensen die hij een roos kan geven. Hij voert campagne in Almada, een overtocht met de pont verwijderd van Lissabon. Zijn wenkbrauwen zijn opgetrokken, zijn mond vertoont een brede glimlach. Een gezicht dat wil uitdrukken: zegt u het maar, wat kan ik voor u doen?

Rúben Bandeiros (33), conciërge in een vijfsterrenhotel, kijkt de 58-jarige politicus na met een roos in de hand. Costa krijgt zijn stem, vertelt hij. Hij merkt het verschil met de crisisjaren. ‘Ik verdien het minimumloon. Dat is verhoogd van 590 euro tot 700 euro per maand. Nu kunnen we af en toe naar een restaurant, dingen doen met de familie.’ Zijn vrouw staat naast hem te knikken.

‘Cumprimos.’ Dat is de slogan van Costa tijdens deze verkiezingen. Het betekent: we hebben gedaan wat we beloofden. Een krachtiger boodschap is voor een politicus nauwelijks denkbaar.

De linkse held

Toen Costa in 2015 aantrad, was Portugal lamgeslagen door de financiële crisis. De conservatieve regering had op last van de Europese geldschieters die een noodkrediet hadden gegeven, de broekriem aangetrokken tot de Portugezen bijna stikten. De lonen waren omlaaggegaan, de werkloosheid omhoog, jongeren waren uitgewaaierd over Europa op zoek naar werk, en de overheid had zelfs voor kerstverlichting geen geld meer.

Costa beloofde met het bezuinigingsbeleid te breken. Hij verraste zijn politieke rivalen door een coalitie te sluiten met de communisten en het Links Blok. ‘Iets revolutionairs’, herinnert de Portugese journalist Carlos Magno zich. ‘Typisch Costa. Altijd zijn tegenstanders een stap voor. En niet bang voor de communisten. Zijn eigen vader was een communist.’

Met deze regering, linkser dan Portugal ooit had gekend, betrad het land een nieuw tijdperk. De ambtenarensalarissen gingen omhoog, terug naar het niveau van voor de crisis. De uitkeringen ook. Het minimumloon steeg. De kersttoeslag werd hersteld, de kerstverlichting weer opgehangen.

De toenmalige Duitse minister van Financiën, Wolfgang Schäuble, waarschuwde dat Portugal zich in een nieuwe crisis zou storten. Linkse partijen, daarentegen, keken met nieuwsgierigheid toe. Zou het Costa lukken de linkse stelling te bewijzen dat een land uit een crisis komt door te investeren?

Het antwoord lijkt ja. De Portugese economie groeit, en sneller dan het Europese gemiddelde. De werkloosheid is gedaald van 16 naar 7 procent. Sinds Costa aantrad zijn er 300 duizend banen bijgekomen. Ondertussen nadert het tekort op de Portugese begroting dit jaar de nul. Zelfs de Duitse minister Schäuble draaide bij: hij noemde zijn Portugese collega Mario Centeno ‘de Ronaldo van de Eurogroep’.

Anders dan vier jaar geleden voorspellen de peilingen een ruime verkiezingszege voor Costa. Hij heeft besloten een ‘campagne light’ te voeren: alleen in de middagen gaat hij het land in, want ‘in de ochtend moet het land geregeerd worden’. Tijdens verkiezingsdebatten staat hij zijn tegenstanders soeverein glimlachend te woord. Regeren, en daarna nog verkiezingen winnen ook: daar kunnen de meeste sociaal-democraten tegenwoordig alleen maar van dromen. In de woorden van PvdA’er Frans Timmermans: ‘António en zijn regering wijzen ons de weg’.

De mazzelaar

De voorspoed van Portugal is niet alleen aan Costa te danken. De socialistische premier is aangetreden onder een gelukkig gesternte. De wereldeconomie groeide. Bovendien besloten buitenlandse toeristen massaal hun koers te verleggen naar Portugal. Ze voelden zich niet meer veilig in landen als Egypte, Tunesië en Turkije, vanwege de jihadistische terreur en politieke onrust.

Portugal bleek, tegen de verwachtingen in, een rustpunt in de woelige wereldpolitiek. In buurland Spanje werd meer gestemd dan geregeerd. Italië kreeg te maken met een muitende populistische regering. Groot-Brittannië is bezig aan een wanordelijke terugtocht uit de Europese Unie.

De stabiliteit is ook voor bedrijven – banken als BNP Paribas, talloze callcenters – reden een deel van hun personeel naar Portugal te verplaatsen, zegt Daniel Traça, rector van de Nova School of Business & Economics nabij Lissabon. ‘Waarom Portugal zo stabiel is? Dat is een kwestie van sociologie. Portugal is een land van kleine verschillen. De bevolking neigt naar het politieke centrum. Eigenlijk zijn verkiezingen nergens zo saai als in Portugal.’

Portugal had de laatste jaren meer mazzel. Het nationale voetbalelftal werd Europees kampioen. De zanger Salvador Sobral won in 2017 het Eurovisie Songfestival. Ook internationale topfuncties vielen toe aan Portugezen: niet alleen werd Financiën-minister Mario Centeno Eurogroep-voorzitter, António Guterres werd voorzitter van de Verenigde Naties. Het droeg allemaal bij aan het idee dat het goed ging met Portugal – en dus aan de populariteit van Costa.

De schijnhervormer

Het is niet zo dat de Portugezen met kritiekloze bewondering naar Costa kijken. Veel Portugezen beginnen over corruptie als je naar zijn regering vraagt: ‘family gate’. Twee ministers uit zijn kabinet zijn met elkaar getrouwd, terwijl er ook een vader en dochter in zitten. Diverse echtgenoten van bewindslieden werden benoemd in hoge ambtelijke functies. Critici klagen dat dit soort ‘clan-politiek’ de hervormingen ondermijnt.

João Miranda (21), geneeskundestudent, staat in Almada op de bus te wachten als ook hij een roos in de hand gedrukt krijgt. Hij zal niet op Costa stemmen. ‘Neem de gezondheidszorg: de regering had daar meer in kunnen investeren. Met de economie gaat het immers goed. Nu zijn er enorme wachttijden voordat mensen op consult kunnen bij een arts.’

Is Costa wel zo links als hij aanvankelijk leek? Feit is dat de overheidsuitgaven onder zijn bewind niet toe-, maar afnamen: met 4,8 procentpunt van het bbp sinds 2015. Ook in absolute zin zijn de uitgaven niet zichtbaar toegenomen. Dit is het werk van Financiën-minister Centeno. Hij introduceerde de cativações, een macro-economische term die iedere Portugees inmiddels kent. Kort gezegd: een deel van de begroting mag pas worden uitgegeven na toestemming van Financiën, en die toestemming blijft vaak uit. Het heeft zijn weerslag op onderwijs en gezondheidszorg. Ook de koopkracht is achtergebleven.

‘De Portugese politiek staat op zijn kop’, analyseerde een bekende vakbondsleider in de Portugese krant Jornal de Notícias. ‘Een regering die zegt links te zijn heeft zich bekeerd tot de ‘veilige begrotingen’, terwijl rechts grote uitgaven bepleit en te hoop loopt tegen de achteruitgang van de publieke dienstverlening.’

‘Costa spreekt linkse taal, maar zijn politiek is niet uitgesproken links’, zegt ook journalist Carlos Mango. ‘Hij heeft geen andere politiek bedreven dan zijn voorgangers, alleen een andere perceptie van de politiek gecreëerd.’

De Duitse pers schrijft hoe betrouwbaar Costa is. Zijn coalitiepartner van de communistische partij zegt tijdens een tv-debat dat hij de premier niet vertrouwt. Dat zegt alles.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden