Linkse enclave in Rutteland

Utrecht is van de grote steden het allerlinkst. Maatregelen druisen vaak recht in tegen het kabinetsbeleid. De bovenklasse reageert enthousiast, maar in de volkswijken wordt gemord.

Je hebt het maar gemakkelijk, in dat linkse Utrecht. Rens van de Bulck van de biologische winkel Rio de Bio in de Utrechtse Vogelenbuurt hoort geregeld dergelijke opmerkingen van biologische winkeliers elders in het land. De


Vogelenbuurt, met zijn knusse, inmiddels peperdure vooroorlogse huizen met glas-in-lood, was jarenlang de wijk in Nederland met het hoogste percentage GroenLinks-stemmers. Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen werd GroenLinks in heel Utrecht de grootste partij. Een goudmijn voor biologische winkels.


Terwijl de landelijke politiek een ruk naar rechts heeft gemaakt, wordt Utrecht geregeerd door een links-progressief college onder leiding van GroenLinks. 'Groen, open en sociaal' is het motto van het Utrechtse stadsbestuur, tegen de landelijke stroom in. Utrecht is een linkse enclave in Rutteland. Waar de minister van Onderwijs heeft besloten zwarte scholen niet langer te bestrijden, blijft Utrecht zich inspannen de school zo veel mogelijk een afspiegeling te laten zijn van de wijk. Waar het kabinet-Rutte inzet op asfalt en de maximumsnelheid naar 130 kilometer per uur heeft verhoogd, wil Utrecht de groei van het autoverkeer halveren, door investeringen in openbaar vervoer en de fiets. En misschien wel het opvallendste verschil: terwijl andere steden het mes zetten in hun uitgaven in tijden van bezuinigingen en bijvoorbeeld bibliotheken, muziekscholen of zwembaden sluiten, blijven in Utrecht alle voorzieningen overeind. Een organisatie die zich inzet voor illegalen krijgt er subsidie bij en ook de gesubsidieerde banen blijven bestaan, al worden het er wel wat minder.


In de welvarende wijken klinkt veel enthousiasme. Bijvoorbeeld onder de vrouwen, veelal gekleed in modieuze, fel gekleurde jurken of rokken, die bij het Wijkbureau Oost gratis plantjes komen ophalen voor de gemeenschappelijke tuinen, uitgedeeld door ambtenaren van stadswerken en betaald uit het Leefbaarheidsbudget. Een 47-jarige grafisch ontwerpster zegt 'er helemaal voor te zijn', duurzaamheid en zorg voor de zwakkeren. Ze voelt zich bevoorrecht om in de wijk Wittevrouwen te wonen, en dan is het heel gemakkelijk om sociaal te zijn, zegt ze. 'We hebben het zo goed.' Een 41-jarige juriste, met chique oorbellen: 'We wonen in een luxe wijk, maar hebben linksige meningen over bijvoorbeeld verkeer.'


Relatief welvarend

Dat in Utrecht anders wordt gestemd dan gemiddeld in Nederland is niet verwonderlijk. Net als Groningen en Nijmegen, andere steden met een links college, is het een typische studentenstad. Relatief welvarend bovendien, met een jonge, hoogopgeleide bevolking, een stad die op vele lijstjes - van aantrekkelijke stad of economisch sterke gemeente - in de bovenste regionen staat.


Voor een 34-jarige biologe, die haar bakfiets vollaadt met plantjes voor haar geveltuin, is het linkse karakter zelfs een reden om in Utrecht te blijven wonen. 'Mijn twee zoontjes krijgen hier toch andere dingen mee.' Een van de weinige aanwezige mannelijke bewoners, een 61-jarige communicatie-expert, vindt het vooral jammer dat niet 'heel Nederland zo denkt'.


Ook aan de andere, minder welvarende kant van de stad is het enthousiasme te horen. Een bezitster van een woonark aan het Merwedekanaal wijst trots naar haar zonnepaneel op het dak. 'Hoeveel mensen vanwege mijn paneeltje niet warm kunnen douchen als hier wordt gezwommen in het kanaal', vertelt ze. Wat haar betreft kunnen de Utrechtse duurzaamheidsplannen niet ver genoeg gaan. 'Dit college is geweldig. We hebben tenslotte maar één aarde. Laat het kabinet een voorbeeld nemen aan Utrecht en het geld in plaats van aan kernenergie aan zonnepanelen besteden.'


De meeste maatregelen van het links-progressieve college moeten nog worden ingevoerd. De invloed is dus nog niet goed meetbaar, maar de plannen doen soms vermoeden dat de jaren zeventig weer helemaal terug zijn. Neem de 'cannabisclub', een plan dat D66-wethouder Victor Everhardt in maart lanceerde. Daarin gaan, als het experiment doorgaat, 125 recreatieve softdrugsgebruikers met steun van de gemeente wiet voor eigen gebruik telen, als alternatief voor de schimmig aangevoerde spullen uit koffieshops. VVD-minister Opstelten is tegen, liet hij meteen weten.


In koffieshop 't Grasje in Oost vinden ze het een prachtig plan. Dat zo'n wethouder toch, ondanks tegenwerking, blowers zelf hun eigen planten wil laten kweken, spreekt Jeroen aan. 'En hij doet het ook nog eens omdat hij goede wiet voor de mensen wil en niet omdat hij overlast wil bestrijden.'


'Sociaal zwakkeren' kunnen op de onvoorwaardelijke steun van het college rekenen. 'We hebben als college met elkaar afgesproken: de sociale stad houden we overeind', zegt PvdA-wethouder Rinda den Besten. Het is volgens haar een taak van de overheid om wat zwakker is te beschermen: zowel mensen als milieu. Den Besten: 'Als je al je voorzieningen zou schrappen, ligt Hoog Catharijne zo weer vol met daklozen. Dat winkelcentrum hebben we ook leeg gekregen door sociale projecten. Door de crisis zijn er nu meer huisuitzettingen. Dan kun je niet de andere kant op kijken.'


Den Besten (37), schijnbaar altijd optimistisch gestemd, zit in haar ruime werkkamer in het stadhuis die is volgepropt met aandenkens aan haar vijf jaar wethouderschap: in het vorige college deed ze onderwijs, nu is ze verantwoordelijk voor sociale zaken. Als fanatieke twitteraar steekt ze haar onmin over kabinetsplannen niet onder stoelen of banken. Sommige rijksbezuinigingen zijn volgens haar echt funest: op cultuur, groen, inburgering, reïntegratie. 'Veel mensen zullen erop achteruit gaan, ze zullen het merken', zegt ze. 'De mensen zijn nu blij met de toon van het kabinet, maar merken straks dat de wijkagent er opeens niet meer is.'


Niet voor luie donders

Utrecht probeert volgens Den Besten, tegen de klippen op, steun voor minder kansrijke bewoners op peil te houden, bijvoorbeeld gesubsidieerde banen, 'voor degenen die dit stapje nodig hebben op weg naar een reguliere baan'. Maar, benadrukt ze, het is een 'sociaal vangnet, geen sociale hangmat'. Volgens haar hebben de PvdA en GroenLinks daarin een ontwikkeling doorgemaakt; misbruik van voorzieningen wordt niet getolereerd. 'Mensen betalen met liefde voor mensen die echt niet kunnen, maar niet voor luie donders.' Ironisch, vindt Den Besten: 'Juist de welgestelden en kansrijken in de stad stemmen vaak links/progressief. 'Veel mensen voor wie je keihard werkt, stemmen niet of op de PVV.'


Dat laatste blijkt duidelijk in de volkswijk Ondiep. Rond de Boerhaavelaan is de sfeer totaal anders dan in de wijken met veel hoogopgeleiden. De bewoners, die op deze zonnige middag in hun voortuinen zitten, kennen elkaar bijna allemaal. 'Er wordt hier heel veel PVV gestemd', zegt een 42-jarige blonde vrouw, assistente in een consultatiebureau. Ze kan het weten, omdat ze op het stembureau werkt en mensen in deze buurt geen blad voor de mond nemen. 'Als ze geen PVV stemmen, stemmen ze blanco, omdat ze de politiek niet vertrouwen, vertellen ze dan. De PvdA vinden ze meer een partij voor buitenlanders.'


Haar 41-jarige overbuurman, die voor de met kanten gordijnen behangen voorruit op zijn tuinstoel vrolijk zit te mopperen tegen zijn buurvrouw, wil wel even vertellen hoe 'waardeloos' hij die linkse partijen vindt. Potverteren kunnen ze, en ze zijn veel te soft. En met het isoleren van huizen heeft hij weinig op. Maar laatst zag hij in de wijk agenten goed bezig: ze pakten een paar rottige buurtjongens stevig aan. 'Dat vond ik juist zielig voor die jongens', zegt zijn buurvrouw.


Het streven naar duurzaamheid wordt gepersonifieerd door GroenLinks-wethouder Mirjam de Rijk, voormalig voorzitter van de Stichting Natuur en Milieu. Utrecht moet de duurzaamste stad van Nederland worden, met windmolens op industrieterreinen en optimaal geïsoleerde huizen. Voor dit ambitieuze streven heeft het college een Duurzaamheidsfonds ingesteld, met 26 miljoen euro in kas.


Volgens De Rijk, verantwoordelijk voor Financiën, Economische Zaken en Duurzaamheid, is de kunst om in tijden van bezuinigingen ook te blijven investeren, in duurzaamheid, openbaar vervoer en cultuur. 'Dat duurzaamheidsfonds kost maar 6 miljoen euro per jaar, dat wringt niet', zegt De Rijk. Ze noemt het 'te gemakkelijk' bij bezuinigingen te beginnen met het korten op bibliotheken en subsidies. Ze is ervan overtuigd: 'De 55 miljoen die Utrecht gaat bezuinigen op het gemeentelijk apparaat, moeten we kunnen halen zonder dat de burger daar wat van merkt.' Daarbij is volgens haar geen sprake van een roze bril.


En er is geen sprake van repressie, betoogt ze. De gemeente wil huiseigenaren inderdaad dwingen hun huizen te isoleren, maar dat betreft in de eerste plaats pandjesbazen, niet eigenaar-bewoners. En die extra handhavers op het naleven van energiebesparingen in het bedrijfsleven zijn volgens haar 'niet meer dan logisch, aangezien de wet voorschrijft dat die maatregelen genomen moeten worden'.


Niet iedereen is enthousiast. Media als Geenstijl en Powned maken regelmatig een karikatuur van de meest links bestuurde stad van de vier grote steden. Een gemeente waar onhoudbare Roma-families villa's krijgen toebedeeld, terwijl gepeste homo's zelf voor hun verhuiskosten moeten opdraaien. Waar eerlijke huizenbezitters worden gedwongen hun huizen te isoleren en het geld opgaat aan linkse hobby's als cultuur en welzijnsprojecten, waar Henk en Ingrid natuurlijk helemaal niet op zitten te wachten.


Terrasverwarmers

Veel ondernemende Utrechters zien dat linksige ook niet zo zitten, merkt Tom Broekman, spreekbuis van de ondernemersvereniging Historische Binnenstad. Volgens hem heeft wethouder Mirjam de Rijk winkeliers tegen zich in het harnas gejaagd met haar pleidooien tegen terrasverwarmers en het sluiten van winkeldeuren op koude dagen. Dit college houdt niet echt van ondernemers, meent Broekman: 'Wij moeten zelf onze bloembakken betalen, in de buitenwijken worden ze bekostigd uit het Leefbaarheidsbudget.' Ondernemers houden ook van groen en milieu, benadrukt Broekman. 'Maar als je geen klanten meer krijgt omdat de stad onbereikbaar is geworden voor auto's, kun je de tent wel sluiten.'


Ook voorzitter Michaël Kortbeek van de Kamer van Koophandel Midden-Nederland zou liever zien dat wethouder De Rijk wat meer aandacht zou besteden aan de economische ontwikkelingen in de stad. In Utrecht heerst bij velen het idee dat het niet uitmaakt wie Utrecht bestuurt. De economie zou onverwoestbaar zijn, omdat de stad alles mee heeft: een compacte historische binnenstad met grachten, centraal gelegen in het midden van het land omgeven door groene gebieden en met een grote, prestigieuze universiteit. Maar volgens Kortbeek kan de welvaart wel degelijk in gevaar komen, zeker die van laagopgeleiden. 'Als de bereikbaarheid niet goed op orde komt, zouden bedrijven de stad en regio kunnen verlaten. Als de klassieke bedrijven en hun werkgelegenheid wegtrekken, krijg je hier werkloosheid onder de laagopgeleiden.'


De slechte bereikbaarheid van Utrecht blijft een heikel punt. Dat is al jaren zo. Voor VVD'er Halbe Zijstra, nu staatssecretaris, waren de bereikbaarheidsproblemen van de 'linkse stad' al in 1998 aanleiding de Utrechtse raad in te gaan. Maar het is nog steeds erg lastig om wegen aan te leggen. Een nieuwe invalsweg aan de westkant van de stad, die volgens alle verkeersonderzoeken hoogst noodzakelijk is, komt er voorlopig niet. Het vorige college met de VVD had al overeenstemming over de aanleg, maar GroenLinks is tegen. Een fatale misrekening, zegt de huidige VVD-fractievoorzitter Geldof. De verbreding van de ring Utrecht gaat wel door, maar dat komt alleen doordat de minister van Verkeer en Waterstaat daarin de grootste stem heeft.


Volgens de Utrechtse VVD-fractievoorzitter Geldof druipt 'het geloof in maakbaarheid en de bemoeizucht' van dit college af. Hij spreekt van een 'roze bril', waardoor dit college volgens hem de financiën van de stad beziet, waarbij 'subsidies met een doodknuffel- element' overeind worden gehouden en onverantwoord wordt ingeteerd op de reserves. Er wordt, betoogt hij, niet geanticipeerd op mogelijke toekomstige tegenvallers in economisch zware tijden, door scherpe keuzes te maken. In plaats daarvan, zegt hij, is het college druk met 'leuke dingetjes' als een wietclub en een duurzaamheidsfonds. 'Dat dwingende' van die duurzaamheidsplannen - als de strijd tegen de terrasverwarmers en het plan om het isoleren van woningen te verplichten - is de rechtse liberaal een doorn in het oog.


De twee D66-wethouders, Jeroen Kreijkamp en Victor Everhardt, spreken liever van een progressief dan van een links college. Kreijkamp (36) is sinds 2006 voorzitter van D66 Utrecht en heeft de lastige taak het gemeentelijk apparaat af te slanken. Everhardt (42) is voormalige leidinggevende van het Trimbos-kennisinstituut voor onder meer verslaving. Beide wethouders zijn niet van plan om de tegenstellingen met het kabinet aan te wakkeren.


Wietclub

Everhardt kwam in botsing met minister Opstelten toen hij zijn plan lanceerde voor een wietclub. VVD-minister Opstelten schoot zijn plan 'binnen een kwartier'af. Tot ongenoegen van Everhardt. 'Kijk eens naar het liberale aspect dat erin zit', zou hij de minister willen zeggen.


Maar ze zullen niet net zo hard terugslaan. Kreijkamp: 'We gaan er niet met een gestrekt been in. We hebben de minister hard nodig.'


Everhardt: 'We moeten de verschillen niet groter maken dan ze zijn.'


Volgens Everhardt vervult Utrecht landelijk een voorbeeldfunctie, bijvoorbeeld met de opvang van dakloze verslaafden. 'De voormalige PvdA-wethouder Spekman zette er begin deze eeuw woonvoorzieningen op voor de daklozen, en de overlast in het centrum verminderde spectaculair. Dit was met repressieve maatregelen nooit gelukt. Ook met bijvoorbeeld de aanpak van overgewicht van kinderen in achterstandswijken, bijvoorbeeld in Overvecht, weet Utrecht aandacht te trekken.'


Daarnaast weigert Utrecht, in de woorden van Kreijkamp, 'bot te hakken' in de voorzieningen. 'We moeten niet alleen in het heden kijken, van, het gaat financieel niet goed, we gaan de boel sluiten. We moeten ook dingen toevoegen, als een nieuw bibliotheekgebouw. Uit onze onderzoeken blijkt dat het kan, om die geplande 55 miljoen euro te besparen op het gemeentelijk apparaat. We willen de pijn niet bij de burgers leggen.'


Volgens biowinkelier Van de Bulck is Utrecht het links/rechts-onderscheid grotendeels ontstegen. Het is niet meer voorbehouden aan krakend, 'aktivisties' links, om biologisch te eten. In zijn winkel zie je behalve klassiek links ogende jonge vrouwen met opgeschoren haren, versleten kleding en piercings, vooral keurige meneren en mevrouwen lopen, onder wie, volgens Van de Bulck 'ook aardig wat mensen die VVD zouden kunnen stemmen'. Tussen de schappen met zelf geïmporteerde Palestijnse olijfolie, biologische zuivel en brood, zegt de biowinkelier dat hij helemaal niet het gevoel heeft in een linkse stad te leven. Er is nog weinig zichtbaar van de nieuwe wind, vindt hij. 'Ze zouden een mooi parkje kunnen aanleggen voor het stadhuis.' Een klant in zijn winkel: 'Je kunt nog steeds je fiets niet goed parkeren op het station.'


Andere roemruchte linkse colleges

De ayatollah van Groningen


In de jaren zeventig, vanaf 1972, had Groningen een opvallend links college van PvdA, D66 en de Communistische Partij Nederland (CPN) met onder anderen de PvdA'ers Max van den Berg en Jacques Wallage, die tot 2009 bijna tien jaar burgemeester was van Groningen. Van den Berg bedacht het ambitieuze verkeerscirculatieplan dat auto's zo veel mogelijk uit de stad moest weren. Toen Van den Berg, met als bijnaam de ayatollah van Groningen, commissaris van de koningin werd in 2007, memoreerden toenmalige raadsleden van CDA en VVD in het Nieuwsblad van het Noorden hoe slecht in die tijd de relatie was met ondernemers. Zij herinnerden zich ook hoe Van den Berg soms onder tafel verdween om aan yoga te doen.


Havana aan de Waal


Nijmegen, oftewel Havana aan de Waal, heeft waarschijnlijk van alle Nederlandse steden het meest linkse imago. In 2002 trad er een linkse coalitie aan van GroenLinks, PvdA en SP, dat het liefst alle SUV's uit de binnenstad zou weren. Het stadsbestuur hield de aanleg van een geplande overslaghaven tegen en een omstreden kraakpand werd gelegaliseerd. In 2009 knapte het college, omdat de PvdA de onroerendezaakbelasting wilde verhogen. Volgens de VVD hebben de linkse colleges het ondernemersklimaat in de stad verslechterd.


Moskou aan den IJssel


Deventer kreeg de bijnaam Moskou aan den IJssel vanwege het linkse college van 1982-1986 van PvdA en PPR/PSP met de CPN als gedoogpartner. Toenmalig CPN-raadslid Bep Spa (nu raadslid van de PvdA) herinnert zich dat VVD en CDA destijds eens een raadsvergadering hebben geboycot 'uit pure ergernis, omdat wij te ver zouden gaan'. Het college was druk met vrouwenemancipatie, met aandacht voor onder meer kinderopvang en scholing.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden