Linkse droom, rechtse nachtmerrie

Wie na de laatste verkiezingen nog durft te denken aan een linkse regering, lijkt het contact met de werkelijkheid te hebben verloren....

Door Jan Hoedeman en Bert Wagendorp

Neem de proef op de som. Confronteer een liberaal kopstuk met de mogelijkheid van een links meerderheidskabinet. De kans is groot, dat hij ter plekke ontploft.

Een wát? Een links meerderheidskabinet?!

Het is dinsdagmiddag en in de wandelgangen van de Tweede Kamer komt vice-premier Johan Remkes aangebeend. De dienaar van de Kroon schiet meteen uit de heup op de rode nachtmerrie. 'Dát zou een geweldige zaak zijn. Dan kunnen we de economie wel op onze buik schrijven! Ik geef toe dat electoraal alles mogelijk is, maar de kiezers zijn gelukkig verstandig in Nederland.'

Daar drentelt VVD-leider Gerrit Zalm, in een grijs verleden sociaal-democraat. De milde glimlach op zijn gelaat verdwijnt als hij ruw uit zijn gedachtenwereld wordt losgerukt. 'Een links meerderheidskabinet? God verhoede het! Wat denkt je dat er gebeurt met het begrotingstekort?' Zalm troost zich met de gedachte dat de VVD na zo'n links interregnum de grootste partij wordt. 'Dat kan dan, net als vijfentwintig jaar geleden na het kabinet-Den Uyl, de rotzooi opruimen.'

Een andere hooggeplaatste VVD'er - die zich al zorgen maakt over de schatkist in een réchts kabinet - is oud-PvdA'er en minister van Financiën Hans Hoogervorst. Ook bij hem wordt een gevoelige snaar geraakt. 'Stel je eens voor: de WAO wordt één groot fiasco. Het immigratiebeleid wordt rampzalig. De PvdA schrikt zich helemaal wild als ze aan zo'n coalitie mee moet doen. In een kabinet met SP en GroenLinks is de PvdA rechts. Zo'n kabinet geeft niet het antwoord op wat er sociaal-economisch moet gebeuren.'

CDA en VVD mogen op weg naar de verkiezingen met de borst vooruit een vurig pleidooi houden voor een rechts kabinet - niemand die daarvan opkijkt. Maar de progressieve partijen lijken op het eerste gezicht nog dermate groggy van de dreun van 15 mei - verlies ter linkerzijde 25 zetels - dat zelfs de gedachte aan een links kabinet bijna obsceen lijkt. Maar de rechtse meerderheid van CDA en VVD duikt al enkele weken onder de 75 zetels.

Toegegeven, het is niet waarschijnlijk dat koningin Beatrix op 23 januari 2003 de opdracht geeft tot het onderzoeken van de mogelijkheid van een progressief meerderheidskabinet. Maar zo onwaarschijnlijk als het in eerste instantie lijkt, is het in de komende jaren nu ook weer niet.

Tot 15 mei van dit jaar hadden PvdA, GroenLinks, D66 en SP samen vijfenzeventig zetels. Als er vrij werd gestemd over sociale of milieu-onderwerpen hielp de Christenunie links aan een meerderheid. Op de avond van 15 mei 2002 volgde een uitschieter naar rechts, waardoor links op 49 zetels kwam. Maar een electoraat dat van Den Haag een politieke flipperkast heeft gemaakt en per verkiezing massaler op drift lijkt, kan ook een uitschieter naar links mogelijk maken - dat geven in Den Haag politici ter linker, maar ook ter rechterzijde ruiterlijk toe. In de peilingen van deze week krabbelt links terug naar 64 zetels; daar gaapt nog een kloof van twaalf zetels.

De man in de winning mood is SP-leider Jan Marijnissen. In de peilingen lachen 24 rode tomaten hem tegemoet. 'Ik ben de eerste fractievoorzitter die zich onomwonden uitspreekt voor een links meerderheidskabinet. Het is onze allereerste optie. Zo'n kabinet is het enige waarin de SP een belangrijk deel van zijn verkiezingsprogramma kan verwezenlijken.'

De enige vrouw in het strijdperk van 22 januari is GroenLinkser Femke Halsema. Acht zetels heeft ze in de peilingen, maar de weg naar de stembus is nog lang. Links aan de macht? 'Het lijkt me feestelijk! Het is een oude droom van me, al sinds begin jaren negentig. Ook voor mij is het een eerste optie. Zo'n kabinetsformatie hoeft niet moeilijk te zijn. GroenLinks staat dichter bij PvdA en SP dan bij het CDA of de VVD.'

De derde lijsttrekker is PvdA'er Wouter Bos. Net in het zadel, 27 zetels in de peilingen deze week. Bos: 'Ik sluit het niet uit. Ik sluit niets uit. Alleen: hoe lang wil je daar op wachten? Ben ik principieel tegen de SP als coalitiepartner? Nee. Ben ik het met ze eens? Nee, ook niet. Maar als Jan Marijnissen zo'n links meerderheidskabinet wil, kan dat alleen maar met een PvdA die zo rechts mogelijk is. Ik geloof overigens dat in de Nederlandse verhoudingen een puur links kabinet onmogelijk is. Een zo progressief mogelijk kabinet met het CDA lijkt me het maximaal haalbare.'

D66-leider Thom de Graaf, goed voor zes zetels deze week, ziet een opmerkelijke verschuiving bij zijn SP-collega. Een paar weken geleden noemde Marijnissen de VVD en in mindere mate D66 nog als zijn politieke vijanden. De Graaf: 'Deze week had hij het over een progressief kabinet van SP, PvdA GroenLinks en eventueel D66.'

Geen misverstand, De Graaf mag dan een romanticus zijn, maar dan wel een realistische. 'Het lijkt me een utopie, zo'n kabinet. Maar als de stembusuitslag zo is dat D66 een progressief kabinet een meerderheid kan bezorgen, sluit ik niet uit dat we dat doen. Het is geen weerzin, maar ik ga er niet de boer voor op.'

Ergens in Nederland is al zo'n coalitie van GroenLinks, SP en PvdA aan de macht. Nijmegen, Havana aan de Waal, vervult een politieke laboratorium-functie. Het Volksfront lijkt de levensvreugde van de Nijmegenaren nog niet te hebben aangetast: de stad is vrolijk en ontspannen. 'Ze mogen hier natuurlijk niet zeggen wat ze willen, maar ze hebben tenminste ook geen honger', grapt Wouter van Eck, fractievoorzitter van de machtigste coalitiepartij GroenLinks.

In 1998 was een links meerderheidscollege al mogelijk in Nijmegen, maar de PvdA wilde er niet aan. De regenten in de PvdA wilden als vanouds door met het CDA. Dat gaf GroenLinks de mogelijkheid zich te profileren in de strijd tegen ingrijpende bouwprojecten als het Multimodaal Transport Centrum (MTC) aan de Betuwelijn en een nepkasteel in het Valkhof-park. In maart werd de partij daarvoor beloond: met negen zetels werd GroenLinks de grootste partij in Nijmegen en kon ze het initiatief nemen voor de vorming van een links college, zoals al voor de verkiezingen was aangekondigd.

Het volk danste na de linkse machtsovername niet brooddronken door de straten, en evenmin sloegen de ondernemers in paniek op de vlucht. Sterker, er wordt actief gelobbyd om Philips binnen te halen. Alleen de vrouw van een CDA-wethouder riep op de avond van 6 maart in paniek dat de linkse horden haar de stad hadden afgenomen.

Paul Depla is PvdA-wethouder in Nijmegen en was steun en toeverlaat van Wouter Bos tijdens diens verkiezingscampagne. Hij hield zijn partij in maart, tegen de landelijke trend in, op acht zetels. Maar net zoals dat landelijk nog steeds het geval is, lag ook in Nijmegen samenwerking met de SP moeilijk binnen de PvdA. 'SP'ers, dat waren steile, weinig flexibele mensen. Andersom lagen die vooroordelen er ook.'

Dat beeld werd op persoonlijk niveau bijgesteld. Aan de bar, met een stevige pot bier. Depla: 'Ze ontdekten dat ik geen arrogante PvdA'er was. En ik merkte dat je leuke gesprekken met SP'ers kon voeren, ook over andere dingen dan de groene milieuzak.' Chemie tussen personen, daar ging het om. Depla: 'Landelijke politiek is anders dan lokale. Die is praktischer. Maar toch geldt ook in Den Haag dat het belangrijk is dat ménsen elkaar leren kennen. Ze moeten samen projecten aanpakken waarover ze het eens zijn.'

Dat kan vooroordelen wegnemen en zaken duidelijk maken. 'Bijvoorbeeld dat je als PvdA'er wat achtergrond en filosofie betreft natuurlijk dichter bij de SP staat dan bij een CDA'er of een VVD'er.' Van Eck had soortgelijke ervaringen. 'Tien jaar geleden deed de SP niet mee met een broodje en een drankje. Nu drinkt de SP gewoon mee en worden ze dronken met ons. Dat helpt. Dat doorbreekt dogma's.'

De Nijmeegse drinkers vinden het een preuts beginnetje dat Jan Marijnissen door Wouter Bos is uitgenodigd voor een kop koffie en door Femke Halsema voor een kop thee. De toenaderingspogingen liggen gevoelig in Den Haag. Wouter Bos reageert zelfs enigszins betrapt: 'Heeft Marijnissen dat aan jullie verteld? Ik vond het zo sneu toen hij zei dat PvdA'ers hem niet eens groeten.'

In Havana aan de Waal zegt Van Eck dat zijn landelijke collega's een kans voor open doel missen. Hij beschouwt de naderende verkiezingen als een correctief referendum voor het Strategisch Akkoord van het zittende kabinet. 'Je kunt er als linkse kiezer alleen maar tegen zijn. Progressieve partijen zetten er tot dusver geen duidelijke, alternatieve coalitie tegenover. Dat vind ik een gemiste kans. Want het is mogelijk om met een wervend links alternatief te komen. Als de PvdA niet durft te bekennen dat ze dat ook wil, dan creeër je je eigen werkelijkheid. Dan komt die linkse meerderheid er ook niet.'

Depla wijst er op dat in Den Haag de generatiewisseling nieuwe kansen biedt. Kok noemde een half jaar geleden GroenLinks nog 'extreem-links'. En met de SP liep het ook niet lekker. 'Ik weet hoe hard de SP Wim Kok heeft bejegend. Kok kon daar niet meer overheen stappen. Maar bij jongere politici spelen dat soort sentimenten niet. Het heeft tijd nodig. Laat ze maar praten, laat ze snuffelen aan elkaar, de beelden bijstellen.' Jonge Kamerleden als Bussemaker en Samsom kunnen het cement zijn in die samenwerking, taxeert Depla.

Het door de ervaringsdeskundigen uit Nijmegen geadviseerde voorzichtige egeltjesgedrag voor linkse partijen, staat haaks op het politieke neanderthalergeweld uit de jaren zeventig, waarmee de PvdA en de PPR een progressieve meerderheid van de grond probeerden te krijgen. Bijkomend doel was de vernietiging van het nog in de stijgers staande CDA, dat als gevolg van die vijandige strategie juist glorieus verrees.

De PvdA wilde in ieder geval een meerderheid van linkse ministers in het kabinet, die zo hun confessionele collega's hun wil konden opleggen. Joop den Uyl in een partijbestuursvergadering in september 1976: 'Met 56 zetels in de Kamer hebben we een meerderheid in het kabinet. Dat betekent dat eenderde van de kiezers een meerderheid in het bestuur heeft.'

Dat machtsdenken, stekeblind voor menselijke verhoudingen, is verdwenen. De PvdA van vandaag zingt een toontje lager. Kamerlid Jet Bussemaker, nummer vijf op de lijst, vindt zelfs dat de PvdA maar beter nog even niet kan regeren. 'We hebben een te grote klap gehad.' Maar ze voelt op wat langere termijn veel voor de rode droom van een links meerderheidskabinet.

'Ik heb lang gedacht dat CDA/PvdA/GroenLinks het progressiefst denkbare kabinet was', zegt Bussemaker. 'De SP zat toen nog niet in de lift en bewoog inhoudelijk nog niet. Dat is nu anders. Een kabinet van PvdA, SP, GroenLinks en D66 is nu het meest progressieve. Daar zou ik een voorstander van zijn.'

Maar net zoals de hoofdrolspelers van Paars in het geheim achter de schermen elkaars nieren proefden, zo zal er nu ook wat moeten gebeuren om het ooit mogelijk te kunnen maken. Bussemaker: 'Je moet er niet pas mee beginnen als de stembusuitslag er al ligt. Dan ben je te laat. Dat wordt veel koffiedrinken.'

Ook Bussemaker weet dat er aanzienlijke verschillen van inzicht zijn tussen SP en PvdA. Op het gebied van inkomenspolitiek, economie en buitenlands beleid zijn er nog veel bruggen te slaan. Maar Bussemaker wijst er ook op dat de PvdA de afgelopen tijd 250 moties van de SP heeft gesteund. 'Ik vind dat we als PvdA, SP en GroenLinks meer met elkaar moeten gaan optrekken. Neem de gesubsidieerde arbeid: daar verschillen we echt niet veel.' De angst bij haar huiverige partijgenoten moet eruit, zegt Bussemaker. 'We moeten niet bang zijn voor een links meerderheidskabinet. We zijn niet voor niets een progressieve partij.'

In de wandelgangen komt VVD-minister van Financiën Hoogervorst nog even terug op het rode gedachtenspinsel. 'Ik denk niet dat het er ooit van komt. Maar ik moet bekennen dat ik er wel eens eerder naast heb gezeten. Van paars dacht ik namelijk ook dat het er nooit zou komen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden