Links plus liberaal is leeg

Vrijheid is een overschat ideaal, vindt Kees Kraaijeveld; je met elkaar bemoeien is beter voor iedereen..

Wat doe je met een volwassen vrouw die zegt dat ze uit eigen vrije wilbesneden wil worden? Moet zij (antwoord A) de vrijheid hebben om dat telaten doen? Of druist (antwoord B) vrouwenbesnijdenis zo in tegen de hierin Nederland heersende visie op het goede leven dat ze tegengehouden moetworden?

Deze eerste vraag is eenvoudig te beantwoorden. De Nederlandse wetgeverheeft namelijk gekozen voor antwoord B. Vrouwenbesnijdenis valt onder deopzettelijke mishandelingsdelicten en is verboden. De vrouw in kwestiewordt tegen zichzelf in bescherming genomen en mag dus niet kiezen vooreen besnijdenis waarmee ze behalve zichzelf in principe niemand schaadt.

En hoe beoordeel je een moslimmeisje dat zegt er zelf voor te kiezen omop de openbare school een hoofddoek te dragen? Moet zij de vrijheid hebbenom dat te doen? Of druist dat hoofddoekje, als religieus symbool, zo integen het openbare karakter van de school dat het verboden moet worden?

Hier botsen twee principes: enerzijds het liberale standpunt dat iederindividu de vrijheid heeft te dragen wat hij of zij wil. Aan de andere kantstaan de morele oordelen. Wat vindt u? Wint de vrijheid of wint de moraal?

Iedereen wil vrijheid. Dit jaar is de term buitengemeen populair in depolitiek. Het nieuwe beginselenmanifest van de VVD heet Om de vrijheid.Geert Wilders heeft zijn nieuwe boek Kies voor vrijheid genoemd.

Toch is en blijft het een omstreden ideaal. Want wat bedoelen weeigenlijk met vrijheid? Vrijheid waarvan? Vrijheid voor wie? En, alsiedereen voor de vrijheid strijdt, wie mag zich dan de wáre voorvechter(m/v) van de vrijheid noemen?

Over deze vragen woedt momenteel in Nederland een 'heuse politiekestrijd', aldus Femke Halsema. GroenLinks en PvdA kunnen het niet hebben datde vrijheid voornamelijk wordt uitgevent door 'rechtse' liberalen. Socioloog Dick Pels deed hierom vorig jaar in zijn Progressief Manifest eenoproep het liberalisme te redden uit de klauwen van rechts. Femke Halsemanoemde daarop haar GroenLinks de 'laatste links-liberale' partij.

Links én liberaal; een in Nederland schijnbaar onmogelijke liefde wintlangzaam terrein. Onlangs was het opnieuw Dick Pels, die aan de wieg stondvan het Waterland Manifest, een denktank van 'links-liberale' denkers diepoogt een nieuwe vrijheid uit te vinden.

Het is een even opmerkelijke als begrijpelijke stap. Enerzijds heeft demislukking van de grote socialistische experimenten de theoretische basisonder het traditionele linkse collectivisme weggeslagen. Aan de andere kantworden ook GroenLinks en PvdA geconfronteerd met de individualisering ende versplintering van de collectieve belangen.

De samenleving verandert. Over de hele linie zoeken politici naar eennieuwe verhouding tussen gemeenschap en individu. Het wetenschappelijkbureau van de VVD stelde zichzelf tien jaar geleden al de opdracht om hetgemeenschapsdenken in te bouwen in het liberale gedachtegoed. Links laatjuist de collectieve arrangementen achter zich en omhelst de individuelevrijheid. De enige linkse partij die niets van liberalisme moet hebben isde SP.

Bij deze zoektocht naar nieuwe evenwichten tussen individu engemeenschap kon het Wetenschappelijk Bureau GroenLinks niet achterblijven.Directeur Bart Snels stelde een boek samen. Dick Pels schreef het eerstehoofdstuk, Femke Halsema het nawoord. Komende dinsdag zal dit werk,getiteld Vrijheid als ideaal worden gepresenteerd.

'Vrijheid als ideaal' is zeker een discussie waard. Maar uit de bundelblijkt dat de verhuizing van het liberalisme naar de linkerkant van hetspectrum nog een heel gesleep wordt.

De denkbeelden van liberalen en socialisten over vrijheid lopen nogaluiteen. De liberalen hanteren van oudsher de eenvoudigste definitie. Zevinden dat burgers hun eigen doelen moeten kunnen nastreven zonderbemoeienis van de overheid. De staat mag alleen ingrijpen als een burgereen ander schade berokkent.

In de ogen van de liberaal is de mens een autonoom subject dat, mits metrust gelaten door de overheid, vrije, verantwoordelijke beslissingen neemt. Andere idealen, zoals gelijkheid of broederschap, zijn ondergeschikt. Hetliberale adagium luidt: eerst vrijheid en dan de rest.

Voor socialisten ligt dat van oudsher anders. Ook bij hen is vrijheidvan het individu in principe het hoogste doel. Maar alleenproductieverhoudingen in de samenleving kunnen dat mogelijk maken: volgenssocialisten zijn alle mensen (niet alleen de arbeiders, maar ook dekapitalisten) onderworpen aan het systeem, zowel in hun doen als in hundenken. Individu en gemeenschap zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden.Om werkelijk vrij te zijn moet eerst het systeem op de schop.

Uit deze typering blijkt dat een liberaal, individualistischvrijheidsbegrip botst met het oude socialistische wereldbeeld. Wie derechten van het individu boven die van de gemeenschap stelt, kan degemeenschap niet meer voorop stellen.

Toch kiezen veel auteurs in de bundel voor het liberale,individualistische vrijheidsbegrip. Ze omhelzen de vrijheid om naar eigeninzicht je individuele leven in te richten. Maar dat botst al snel metlinkse idealen, bijvoorbeeld de vrouwenemancipatie. Baukje Prins vraagtzich af of links niet te ver is doorgeschoten op de lijn tussen moraal envrijheid. De liberale aanspraak op de autonomie van vrouwen - 'ze willenhet nu eenmaal zelf' - mag voor de docent Sociale Filosofie in Groningengeen reden zijn om uitwassen als prostitutie en pornografie te gedogen.

Ook waar vrouwen onderdrukt worden met een beroep op cultuur of religiewil Prins kunnen ingrijpen: 'In dergelijke gevallen verdient het meelevendwantrouwen van verlichtingsfundamentalisten als Hirsi Ali de voorkeur bovende het onvoorwaardelijk respect voor verschillen van de links-liberaal.'

Op een soortgelijke manier botst vrijheid met milieuvoorschriften, metverplichte integratiecursussen en met iedere vorm van overheidssturing diemensen dwingt iets te doen in het collectief belang.

Maar veel GroenLinks-aanhangers willen af van het imago vansokken-van-ongebleekt-katoen. 'Met pleidooien voor ''consuminderen''hebben groene politici en denkers zich () in het verleden impopulairgemaakt', waarschuwt bijzonder hoogleraar Humanistiek Marcel Wissenburg inzijn bijdrage. Moralisme is taboe. Maar hierdoor dreigt hetlinks-liberalisme wel erg vrijblijvend te worden.

Eigenlijk durft alleen Pieter Hilhorst, columnist van deze krant, ditfundamentele probleem écht bij de kladden te grijpen. Hij vindt deliberale vrijheid leeg en niet te verenigen met een linkse visie op hetgoede leven.

Hilhorst citeert de radicale Oostenrijks-Amerikaanse denker FrithjofBergmann om te illustreren dat vrijheid verbonden is met identiteit. Vrijzijn betekent voor Bergmann een eigenzinnig, krachtig en levenslustig menszijn. De verbintenis met anderen is hiervoor essentieel. Want alleen doorde interactie met anderen kan de mens erachter komen wat hij of zij'werkelijk' wil. Bovendien biedt de ander houvast bij het stellen vangrenzen.

Het liberale mensbeeld laat zich niet zo maar door links adopteren.Liberalen gaan ervan uit dat de vrijgelaten mens vanzelf sterk enverantwoordelijk wordt. Deze veronderstelling geldt misschien voor de rijkeen hoog-opgeleide achterban van GroenLinks zelf, maar het heeft weinig metde realiteit van doen. De meeste mensen zijn helemaal niet zelfstandig enmondig, maar veeleer onzeker en schuchter.

Een overheid die op basis van het individualistische mensbeeld devrijheid wil organiseren, maakt slachtoffers. Het is alsof je een kind inhet diepe gooit in de hoop dat het vanzelf zal leren zwemmen. Denkend dathet tijdperk van het vrije individu al daar is, loopt de linkse avant-gardete ver voor de kudde uit, net zoals de liberalen dat altijd hebben gedaan.

In de zoektocht naar een nieuw evenwicht tussen gemeenschapsdenkers enindividualisten is 'personalisme' misschien een geschiktere term dan 'sociaal', 'moreel' of 'links' individualisme. Personalisme verbindtgemeenschap en individu, uitgaande van de waarde van elk individueelpersoon en de erkenning daarvan. Het ziet de mens niet los van zijnomgeving, zoals het individualisme. De verbintenis met anderen bepaalt wieje als persoon bent.

Pels noemt het personalisme een paar maal, maar associeert deze term vooral met het denken van de linkse PvdA-dominee Banning. Daardoor krijgthet personalisme het klassieke sausje van religiositeit en gemeenschapszin,dat geurt naar de spruitjes van gemeenschapsdenkers als premier Balkenende.

Waarom proberen de linkse denkers het personalisme niet te redden uitdie traditionele sfeer van bijbel en balkenbrij? Voor GroenLinks, dat zelfchristelijke wortels heeft, zou dit toch geen probleem moeten zijn? Waarzijn ze bang voor? Gemeenschappen zijn niet meer zo gedragsbepalend alsvroeger. Moderne burgers organiseren zich in 'lichte, in vrijheid gekozenen vrijwillig onderhouden gemeenschappen', zoals Pels schrijft.

Voor het moderne personalisme komt vrijheid tot stand in interactiemet anderen. Het is dus geen absolute maar een relatieve vrijheid, beperkt door de ruimte van de ander.

Dit brengt ons terug bij de moraal. Ik ben misschien een verstoktmoralist, maar wat ik vooral mis in het links-liberalisme is een helderbeeld van het goede leven, een concreet vormgegeven idealisme dat opbepaalde punten 'nee' durft te zeggen tegen de gemakzuchtige liberalelaissez-faire politiek.

Politiek is meer dan het organiseren van verschillen. Het is ookrichting geven en mensen wijzen op hun plicht tot zelfbeperking. Hetpersonalisme, met haar nadruk op de persoonlijke verhouding tot de ander,biedt hiervoor een solide morele basis. Meer dan ooit hebben onze woorden,onze gedragingen en onze consumptieve bestedingen directe impact op hetleven van de ander. Een politieke partij die zich GroenLinks noemt, moethet aandurven om in gesprek met de burger een appèl te doen op diensvermogen tot zelfbeperking.

En wat doen we met het hoofddoekje van dat moslimmeisje? PieterHilhorst, uit wiens bijdrage ik dit tweede voorbeeld gepikt heb, komt meteen voorbeeldige en puur personalistische oplossing. Hij gaat het gesprekaan: 'Als die hoofddoek uitdraagt wie je wil zijn, moet je de vrijheidhebben om die te dragen. Maar is dit wel de identiteit die je uit wiltdragen? Schik je je zo niet in een rol voor de vrouw die je niet past?' Dit soort vragen, persoonlijk, kritisch maar ook respectvol, moeten we aaniedereen durven stellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden