Links moet zoeken naar balans tussen soorten gelijkheid

Een mondige middenklasse geïnteresseerd in vrijheid en een onderklasse op zoek naar zekerheid. Hoe beide te binden, is de opdracht van links, meent Dick Pels....

Te weinig ervan hebben, is niet goed, maar te veel is nog slechter. Datis de intrigerende paradox van de zekerheid en de onzekerheid. Een gebrekaan bestaanszekerheid is verwarrend, beangstigend, zorgwekkend envernederend. Een gebrek aan zelfvertrouwen, erkenning en identiteit maaktmensen bang, en doet hen verlangen naar de vastigheid van een geloof of eenideologie. Maar andersom maakt een teveel aan comfort mensen lui engemakzuchtig, en kan onzekerheid een prikkel zijn om op avontuur te gaanen jezelf opnieuw uit te vinden. Zelfverzekerde mensen kunnen meeronzekerheid verdragen, zoeken de uitdaging zelfs op, en scheppen er plezierin om risico's te nemen en hun grenzen te verleggen.

De paradox is dus dat er een hoog niveau van sociale zekerheid nodig isom om iedereen in staat te stellen de fundamentele onzekerheden van demoderne risicomaatschappij op een positieve manier te omarmen.

Dit zou de kern kunnen zijn van een breed sociaal-progressief programma:aan iedereen moeten zodanige materiële bestaanszekerheden worden gegund,dat men op basis daarvan in staat is een grotere culturele onzekerheid 'uitte houden' en zelfs te verwelkomen. Financiële en baan-zekerheid, entoegang tot onderwijs en cultuur bieden mensen de middelen en degeestelijke ruimte om te experimenteren, flexibeler te worden, verschillenop te zoeken en te waarderen, en te ontsnappen aan gevestigde denkbeeldenen de macht der gewoonte.

Dat is precies het omgekeerde van wat politiek rechts bepleit en wat dezittende regering doet. Het kabinet schept materiële onzekerheid encompenseert deze via de suggestie van culturele en morele zekerheid. Hetstelt de burgers bloot aan tal van nieuwe risico's, voor een deel alsonbedoeld gevolg van overspannen maakbaarheidspretenties (zie descoringsdrift met het nieuwe zorgstelsel), voor een deel bewust endoelgericht. Vanuit haar ideologie van 'eigen verantwoordelijkheid' zijnde onzekerheden die voortvloeien uit de sanering van de verzorgingsstaaten de marktwerking juist prikkelend. Mensen komen weer in beweging, gaaneen baan zoeken, gaan iets van zichzelf maken in plaats van te blijvenvegeteren in een uitkering. Aan de andere kant zoekt het kabinet naarhouvast en binding op het gebied van normen en waarden, een 'leidende'cultuur en een nationale identiteit.

Dus juist op het punt waar het mensen zou moeten leren meer verschillente verdragen en te waarderen, biedt het valse zekerheden; juist waar hetzekerheid zou moeten scheppen, maakt het de burgers bang.

Bovendien lijdt dit kabinet aan een vorm van betweterij die het 'zekerweten' en de angst voor kritiek tot een politieke stijlfiguur heeftverheven. Minister Donner was onlangs opnieuw in het nieuws vanwege zijnkrampachtige ontkenningen in de zaak-Nienke Kleiss, en zijn onvermogen ofonwil om toe te geven dat er, in plaats van incidenten, sprake was vanstructurele fouten in het justitieel apparaat.

Ook bij ministers als Remkes, Hoogervorst en Verdonk is het onvermogenom te luisteren, kritiek te incasseren en fouten toe te geven geenincident, maar een structureel kenmerk van hun persoonlijke en politiekeuitstraling. De ministers Bot en Pechtold moesten diep buigen voor hetcentralisme dat het ventileren van afwijkende meningen in het kabinetresoluut de kop indrukt.

Wat betreft stijl zou links hiertegenover een ontspannen politiek moetenvoeren, die niet opnieuw vervalt in betweterij, maar die soepel omgaat metmeningsverschillen en zijn eigen maakbaarheidspretenties relativeert. Watde inhoud betreft zou dit een politiek van sociaal-economische zekerheidmoeten zijn die (meer) mensen in staat stelt en ertoe verleidt in cultureleonzekerheid te leven. Op de grondslag van een hoog niveau van collectievevoorzieningen zou juist de openheid voor het andere, de betwistbaarheid vanonze basiswaarden en de zwakheid van onze nationale identiteit kunnenworden gevierd. De sociale en materiële gelijkheid zou op die manierbijdragen aan de ontplooiing van culturele ongelijkheid en verschil.

Deze dialectiek is van groot belang voor het dilemma waarmee vooral dePvdA worstelt. In alle Europese landen staat de sociaal-democratie voor devraag hoe zij zowel de winnaars als de verliezers van de modernisering voorhaar boodschap kan blijven interesseren. De oude arbeidersklasse bestaatniet meer. Het merendeel heeft zich omhooggewerkt naar de nieuwemiddenklasse, terwijl de rest is afgedaald naar een onderklasse die ooksteeds sterker is verkleurd.

Een hoogopgeleide en mondige middenklasse, die geïnteresseerd is inkeuzevrijheid en de bijbehorende onzekerheden aankan en actief opzoekt,staat tegenover een laagopgeleide, zich miskend en bedreigd voelendeonderklasse die juist op zoek is naar zekerheid en bescherming - en dievaak vindt in de simpele waarheden van rechtse populisten of radicaleislamisten.

PvdA-leider Bos gaat ervan uit dat die twee achterbannen qua positie enambities zó sterk uiteenlopen, dat er misschien een verschillend verhaalaan beide moet worden verteld. Het is volgens hem niet langer zinvol tezoeken naar een allesverklarend concept waarmee je voor iedereen eenboodschap hebt.

In elk geval vindt hij het verkeerd met het traditionelegelijkheidsconcept alle doelgroepen van de sociaal-democratie te willenblijven bedienen. De sociaal-democratie is volgens hem te soft geweest methet bieden van echte zekerheid en bescherming voor mensen die dat hardnodig hebben; maar zij is tegelijkertijd te behoudend geweest met het gevenvan ruimte voor het maken van eigen keuzen aan de mensen die dat aankunnen.

Maar juist de dialectiek van zekerheid en onzekerheid maakt het mogelijkvan die 'dubbele boodschap' een verhaal te maken. Bos nam hier zelf tijdensde Algemene Beschouwingen al een voorschot op. Juist nu verwachten mensen(en niet alleen de sociaal zwakkeren en achterblijvers) van de overheid eenboodschap van bescherming en zekerheid, omdat dit de enige manier is om zete motiveren risico te nemen, bijvoorbeeld te accepteren dat een baan voorhet leven niet meer bestaat. 'Dan helpt het niet als de overheid vooral deboodschap heeft dat je voor jezelf moet zorgen. Als u flexibiliteit vanmensen vraagt, moet u ze zekerheid bieden. Maar u vraagt flexibiliteit enbiedt vooral onzekerheid.'

Aan de verliezers van de modernisering moet dus sociale beschermingworden geboden, zodat ze de risico's van het moderne bestaan kunnenverdragen, in plaats van zich vast te klampen aan de valse zekerheden vaneen nationale en/of religieuze identiteit. Aan de winnaars kan eenmeerkeuzemenu worden geboden dat aan hun individualisme tegemoetkomt,zonder dat dit asociale consequenties heeft. In plaats van een enkelvoudiggelijkheidsverhaal te vertellen, zou links moeten zoeken naar een nieuwebalans tussen materiële kansengelijkheid en culturele ongelijkheid.

Menno ter Braak noemde dit de 'inspirerende inconsequentie' van dedemocratie. Het is een systeem dat gelijkheid nastreeft, in het besef datongelijkheid niet alleen onvermijdelijk, maar ook gewenst is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden