Links moet burger ook op plichten durven wijzen

Te lang heeft links het misverstand laten bestaan dat de staat er vooral was om rechten te verlenen, terwijl over plichten nauwelijks werd gesproken....

IN de jaren zeventig en tachtig annexeerden de Conservatieven in Engeland het begrip 'plicht'. Nu, in de jaren negentig, lijken ze te zijn vergeten wat de term betekent en handelen ze er evenmin naar. Eigenlijk is plicht in wezen een Labour-concept. Het vormt de kern van een sterke gemeenschap of maatschappij.

Zonder plichten hebben de regels die het leven van de moderne mens bepalen geen zin. Zonder plichten stelt de vrijheid niets voor en blijven we zitten met een primitieve vorm van individualisme of met een alles overheersende staat. Geen van beide opties is acceptabel en evenmin in ons eigen belang.

Ik kan als volgt samenvatten wat ik bedoel: individuen gedijen het best binnen een sterke, coherente maatschappij. Vooral in een moderne wereld als die van vandaag zijn we van elkaar afhankelijk. Als we niet samen zorgen voor gemeenschappelijke voorzieningen, onze industrie en bevolking niet voorbereiden op de industriële en technologische uitdagingen en niet samen garant staan voor een goed rechtssysteem en een goed bestuur, zijn we ook als individuen slechter af.

Met name diegenen die van huis uit niet de beste kansen hebben, zullen hun achterstand niet kunnen inlopen als ze geen toegang hebben tot de middelen die nodig zijn om iets te kunnen bereiken.

Een sterke maatschappij dient echter niet te worden verward met een sterke staat of met machtige collectivistische instituties. Dat was de fout die de linkse denkers van het eerste uur maakten.

Het werd nog erger door de overtuiging dat het de taak van de staat was om rechten te verlenen; maar over verantwoordelijkheid werd nauwelijks gerept. Nog weer een stapje verder gingen de aanhangers van de libertijnse vleugel binnen links. Zij omarmden een soort sociaal individualisme, waar iedereen 'gewoon deed waar hij zin in had'. In feite had dit erg weinig te maken met de links-van-het-midden filosofie van de oprichters van Labour.

Na de entree van Margaret Thatcher reageerde rechts met het trekken van een scheidslijn tussen individu en staat. De persoonlijke verantwoordelijkheid werd tot hoogste goed verheven.

Maar toen gebeurde er iets merkwaardigs. Net als links destijds, maakt ook rechts nu een denkfout door persoonlijke verantwoordelijkheid te definiëren als niet alleen de verantwoordelijkheid die iemand heeft voor wat hij doet, maar ook als de verantwoordelijkheid die iemand heeft tegenover zichzelf.

Naast de plicht tot gehoorzaamheid aan de wet, leek er geen ruimte voor het bredere concept van de plicht tegenover de ander. Er ontstond een destructieve sfeer van hebberigheid. De boodschap van het vrije ondernemerschap uit het begin van de jaren tachtig werd een filosofie van 'pakken wat je pakken kunt'.

OVERAL in de westerse wereld zijn de mensen op zoek naar een nieuw politiek concept, dat weliswaar uitgaat van het individu maar datzelfde individu vervolgens binnen de bredere maatschappij plaatst. Mensen willen geen dominante staat. Maar ze willen ook niet leven in een sociaal vacuüm.

Deze zoektocht naar een nieuwe relatie tussen individu en maatschappij heeft nieuwe ideeën over de 'gemeenschap' voortgebracht. 'Gemeenschap' impliceert een erkenning van de onderlinge afhankelijkheid, maar niet een buitensporig machtige overheid. 'Gemeenschap' is de aanvaarding van het feit dat we de krachten van verandering en onzekerheid beter aan kunnen als we samenwerken.

Plichten vormen de hoeksteen van een fatsoenlijke samenleving. Bij plichten gaat het om meer dan het eigen ik. Plichten definiëren de context waarin rechten worden verleend. Een plicht rust op iemand persoonlijk, maar tegelijk gaat het om een plicht tegenover de maatschappij. Respect voor de ander, verantwoordelijkheid tegenover die ander, is een essentiële voorwaarde voor een sterke, actieve gemeenschap.

Het is de weg naar een maatschappij die onze individualiteit niet opslokt, maar op een gezonde manier tot ontwikkeling laat komen. Plicht paart instinct aan gezond verstand en is gebaseerd op een breder en daardoor juister concept van de menselijke natuur dan het concept van het naar binnen gekeerde eigenbelang.

De rechten die we krijgen dienen een afspiegeling te zijn van de plichten die we hebben. Macht dient vergezeld te gaan van verantwoordelijkheid. Het is de taak van links het begrip 'plicht' in de maatschappij te verankeren; in te zien dat het koesteren van verantwoordelijkheid gepaard moet gaan met het bieden van kansen.

Een maatschappij die is ingericht op het vergroten van kansen voor het individu is een maatschappij die mensen ook kan vragen verantwoordelijkheid te dragen. Het stelt ons in staat veel harder en zakelijker te zijn in de regels die we opleggen en in de manier waarop we ze hanteren.

Waar een toekomstige Labour-regering zich met hart en ziel op zal storten, is het onderwijs. Maar we kunnen ons daarbij niet alleen verlaten op docenten en op de overheid. Ouders hebben ook een plicht: tegenover kun kinderen en tegenover degenen die met hun kinderen te maken hebben.

Er is sprake van een groeiend schoolverzuim, onder andere omdat scholen lastige kinderen soms liever de toegang ontzeggen dan dat ze iets aan het probleem proberen te doen. Volgens de laatste cijfers zijn in Engeland inmiddels vierduizend kinderen definitief van school verwijderd. We moeten zorgen voor een goede coördinatie tussen de verschillende overheidinstanties om te komen tot de juiste mengeling van druk uitoefenen en steun geven.

Dit alles is onderdeel van de verantwoordelijkheidscultuur die ik in iedere klas en op iedere school verankerd zou willen zien. Natuurlijk moeten we de kinderen lezen, schrijven en rekenen leren, maar ook het aanleren van verantwoordelijkheid hoort een onderdeel van het lespakket te zijn.

Ik denk dat contracten tussen huis en school, waarin de rechten en verantwoordelijkheden van school en ouders gedetailleerd worden beschreven, heel belangrijk kunnen zijn, als we ieder kind de best mogelijke start willen geven.

SOORTGELIJKE argumenten gelden voor de huisvesting. De staat heeft de plicht de daklozen te huisvesten. De staat dient ook zorg te dragen voor betaalbare huurwoningen. Daarover bestaan geen misverstanden. Maar degenen die door de staat worden gehuisvest, hebben op hun beurt de plicht zich verantwoordelijk te gedragen. Zo luidt het contract.

Gezinnen hebben recht op huisvesting, maar ze hebben geen enkel recht de omwonenden te terroriseren, hetzij met geweld, hetzij met racistische opmerkingen, hetzij met geluidsoverlast. Als huurders zich van hun kant niet houden aan de afspraak, met name na herhaald waarschuwen, dan wordt het contract verbroken.

De oplossing is niet het over de hele linie terugschroeven van de rechten van huurders, maar effectief optreden tegen die huurders die consequent weigeren zich redelijk te gedragen en die het leven voor de mensen om hen heen tot een hel maken.

Tony Blair is leider van de Labour Party.

Dit is een verkorte versie van de Spectator-lezing die Blair afgelopen woensdagavond in Londen hield.

The Guardian/de Volkskrant

Vertaling: José van Zuijlen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.