Reportage

Limburgers halen opgelucht adem: ‘Zonder de Maaswerken waren we nu R.I.P. geweest’

Deze camping aan de Maas bij het Gelderse Alphen werd een camping ín de Maas. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Deze camping aan de Maas bij het Gelderse Alphen werd een camping ín de Maas.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Nederland stak meer dan een miljard euro in de verbreding en verdieping van de Maas na de overstromingen in de jaren negentig. De Maaswerken lijken de afgelopen dagen hun werk goed te hebben gedaan. Maar: ‘Dit is een wake-upcall: één dag extra regen en de steden langs de Maas waren ondergelopen.’

Je mag het eigenlijk niet zeggen, maar de overstroming van de Maasvallei is een fraai gezicht. Langs de dijk bij Roosteren, tegenover het Belgische Maaseik, passeert een machtige rivier: woest stromend water van een kilometer breed, bijna zwart van kleur, met schuimende golven waar hele struiken, boomstammen en plastic zooi overheen tuimelen. Het had ook de Rio Negro in de Amazone kunnen zijn, alleen drijven daar geen koelkasten in. Gebiedsbeheerder Rob van Schijndel van Natuurmonumenten: ‘Ik telde gisteren één koelkast per minuut.’

Dan weet je weer wat voor schade de woeste riviertjes stroomopwaarts in de Belgische Ardennen hebben aangericht. Een watermassa die tot de eerste verdieping door een huis kolkt, neemt de koelkast mee. Ook in Duitsland en in het Limburgse heuvelgebied langs de zijriviertjes Geul en Gulp is de wateroverlast enorm. ‘Er is veel menselijk leed’, erkent Van Schijndel, ‘maar niet hier, niet in de Maasvallei.’ De dorpjes Itteren en Borgharen, die dagelijks het NOS Journaal domineerden bij de vorige overstromingen, zijn geen onderwerp meer. Een inwoner van Roosteren stapt opgewekt door 20 centimeter water in zijn tuin: ‘Het is maar kwelwater hoor, geen probleem, pomp ik vandaag weer weg.’ Bij de vorige overstroming reikte het water in zijn dorp tot het blad van de eettafel.

Het lijkt erop dat de Maaswerken ook écht werken, blijkt uit een eerste rondgang in Zuid-Limburg met natuurbeheerders en waterdeskundigen. Na de grote overstromingen in 1993 en 1995 werden reeds bestaande plannen om de Maas meer ruimte te geven versneld uitgevoerd. Tussen Maastricht en Roosteren, een afstand van circa 40 kilometer, verbreedden graafmachines de bedding en groeven op elf locaties de uiterwaarden ruim zes meter af. Ook werden brede nevengeulen aangelegd, dijken verhoogd en opvangbekkens gegraven. Tegelijkertijd ontstond 1.500 hectare nieuwe natuur voor konikpaarden, gallowayrunderen en avontuurlijke wandelaars die hun eigen pad maken.

De nieuwe hoogwatergeul bij Ooijen is volgelopen met Maaswater. Een watersporter maakt er dankbaar gebruik van. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
De nieuwe hoogwatergeul bij Ooijen is volgelopen met Maaswater. Een watersporter maakt er dankbaar gebruik van.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Meer veiligheid, meer natuur, meer inkomsten

Dit Grensmaas-project kost 700 miljoen euro en moet in 2027 klaar zijn. Kost de belastingbetaler bijna niets, omdat de uitvoerder voor eenzelfde bedrag (schaars) grind uit de rivieroever mag verkopen. Verder stroomopwaarts, tot aan Den Bosch, verdiept Rijkswaterstaat de Maas, legt hoogwatergeulen aan, verhoogt dijken en maakt de rivier bevaarbaarder. Het Rijk trekt hier 405 miljoen euro voor uit en vraagt Europese subsidie aan. Het hoofddoel – een vijf keer kleiner risico op overstromingen – werd volgens Rijkswaterstaat al in 2017 gehaald. Een recent rapport concludeert dat bewoners ‘zeer tevreden’ zijn over het project: meer veiligheid, meer natuur en de extra toerisme-inkomsten overtreffen driemaal de gedaalde landbouwinkomsten.

‘De mensen vonden het eerst een bizar plan’, zegt gebiedsbeheerder Van Schijndel. ‘Wie bouwt er nou een enorme brug midden in een maisakker?’ Die scepsis is volgens hem verdwenen nu de stalen brug eenzaam uitsteekt boven een grote watervlakte: de brede hoogwatergeul nabij Illikhoven maakt van het gehucht Visserweert een tijdelijk eiland. ‘Ja, het project heeft gewerkt’, concludeert woordvoerder Peet Adams van uitvoerder Consortium Grensmaas, staande op zijn brug. ‘Met de kanttekening dat als het één dag langer had geregend in België, waarschijnlijk alle steden en dorpen langs de Maas waren ondergelopen.’

Nederland is volgens Adams op een haar na ontsnapt aan een veel grotere ramp. ‘Dit is een wake-upcall. Onze plannen zijn gebaseerd op twintig jaar oude prognoses. Nu blijkt dat we toch nog niet klaar zijn, en dat we moeten gaan nadenken over aanvullende maatregelen.’ De Maaswerken zijn volgens Adams ontworpen op het verwerken van maximaal 3.100 kuub water per seconde – een gevreesd cijfer voor Limburgers die de waterrampen in 1993 en 1995 nog hebben meegemaakt. ‘Nu werd zelfs 3.600 kuub voorspeld. Daar schrik ik wel van, ja.’ Een bewoner van Visserweert: ‘Zonder die werken waren we nu R.I.P. geweest.’

null Beeld

Niet overal ging het goed in de Maasvallei. In Bunde, dat werd geëvacueerd wegens kwelwater (water dat onder een dijk door wordt geperst), staan brandweerwagens te pompen en slepen vermoeide bewoners hun huisraad de straat op om te drogen: bankstellen, kleding, tafels. De garagist legt zijn stoep vol met gereedschap en druipende versnellingsbakken. Ook elders liepen buurten onder door kwelwater. In heel Limburg werden meer dan tienduizend personen preventief geëvacueerd. Valkenburg, waar de Geul wel kniehoog door de huizen liep, veranderde in een rampgebied, maar behoort niet tot de Maasvallei.

Dieren ongedeerd

De honderden gallowayrunderen en konikpaarden van Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten bleven ongedeerd. ‘Die zijn allemaal op tijd naar hoger gebied gedreven’, zegt ecoloog Hettie Meertens, die al dertig jaar betrokken is bij het Grensmaasproject. Alleen in de Geul verdronk volgens haar een stier. ‘Mijn man dreef een kudde rustig richting een geopend hek, tot daar plots toeristen opdoken. De dieren renden in paniek het water in!’ Ze wijst naar de plek waar de Geul uitmondt in de Maas. Normaal een vier meter hoge oever, nu tot de rand gevuld met donkerbruin water. ‘Ik heb dat riviertje van vier meter breed zien veranderen in een vloed van honderd meter.’

Op de dijk bij Itteren, het dorp dat nadrukkelijk ontbrak in het hoogwaternieuws, laat het water een rand van plastic flessen, stukken hout, stoelen en koelkasten achter. ‘Ik was toch bezorgd’, zegt bewoner Maurice Bastings, die op een grasmaaier door zijn droge tuin rijdt. ‘Ze voorspelden op een gegeven moment 3.700 kuub!’ Ruim boven de waarde die op de herinneringsplaquette uit 1993 staat. Zijn buurman, die net zijn auto gaat ophalen uit hoger gelegen gebied, wijst op het muurtje langs de rivieroever. ‘We zijn droog gebleven, maar vraag niet hoe.’ Het leger arriveerde volgens bewoners pas donderdagavond 9 uur omdat het waterschap de demonteerbare keerplaten niet kon vinden. ‘Het water kwam al bijna over de muur.’

Dijkwachten controleren de dijk bij Ooijen-Wanssum.  Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Dijkwachten controleren de dijk bij Ooijen-Wanssum.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Stroomafwaarts in de Maasvallei, 15 kilometer boven Venlo, blinkt het laatste Maaswerk in de zon. Begin deze maand feestelijk geopend, een nieuw natuurgebied bij Ooijen met weer zo’n reusachtige brug van niks naar nergens. Maar niet vandaag. Nu kijken buurtbewoners vol ontzag uit over een watervlakte waar hier een daar een boomtop en een ooievaarsnest op een paal uitsteken. Hier mag het hoogwater van de Maas een oude bedding volgen. De minister is ook net langs geweest.

Op een fonkelnieuw bankje zit landschapsecoloog Alphons van Winden van Bureau Stroming, die bij veel Maaswerken is betrokken. ‘Dankzij deze nevengeul is de waterstand in Venlo dertig centimeter lager dan in ’93!’ Van Winden kan het weten, want hij beheert ook de website Waterpeilen.nl, die verwachte waterstanden doorgeeft. ‘Toen en nu ging het om 3.100 kuub per seconde. Toch werden afgelopen weekend hier en daar – ondanks de Maaswerken – hogere waterstanden gemeten dan in 1993!’ Zijn verklaring: nieuwe dijken stuwen het water plaatselijk op. ‘Het bewijst maar weer dat we de Maas zoveel mogelijk ruimte moeten geven.’

De crisis in Valkenburg was volgens de ecoloog nauwelijks te voorkomen geweest. ‘In het noorden van de Ardennen viel 25 cm regen in 36 uur. Evenveel als anders in twee maanden!’ Daardoor zwol de Geul op van 30 naar 60 kuub water per seconde. ‘Dat riviertje veroorzaakt hooguit lokale wateroverlast na een zomerse regenbui. Dat vangen we op met kleine waterbassins die niet opvallen in het landschap.’ Nu raakten alle bassins een voor een vol, waarna het water kniediep door Valkenburg kon stromen. Ook van Winden verwacht dat bestuurders door de huidige watergolf gaan nadenken over aanvullende maatregelen. ‘Misschien moet Valkenburg ook een bypass krijgen.’

Dijkgraaf Patrick van der Broeck: ‘Iedere voorspelling werd overtroffen door de werkelijkheid’

‘Dit is de ultieme stresstest’, zegt de Limburgse dijkgraaf Patrick van der Broeck (CDA). ‘Eigenlijk kregen we drie rampen achter elkaar te verwerken. Eerst de enorme neerslag in Zuid-Limburg: we hebben daar 500 buffers liggen, maar die zijn ontworpen voor buien die eens in de 25 jaar voorkomen en niet, zoals nu, eens in de honderd jaar. Dat leidde tot ongekende ellende. Daarnaast bereikten de Geul en de Roer historische waterhoogten. Veel hoger dan eerder. Vlak daarna steeg het Maaswater in een ongelooflijk tempo. Iedere voorspelling van Rijkswaterstaat werd overtroffen door de werkelijkheid. 1.300, 2.500, 3.000, 3.700 kuub water per seconde.

‘Alle maatregelen die we sinds de jaren negentig hebben genomen, lijken te werken. Maastricht, Itteren, Borgharen zijn veilig gebleven. Stroomopwaarts zouden alle nieuwe dijken en bypasses – waarvan de laatste 1 juli is opgeleverd! – tot 35 cm waterstanddaling ter plekke opleveren, en dan 20 cm in Venlo en 5 cm in Roermond. Mijn indruk is dat dit systeem heeft gewerkt. Voordat we gaan praten over nieuwe maatregelen en normeringen, naar aanleiding van deze driedubbele ramp, stel ik voor dat we eerst de bestaande plannen uitvoeren. Er is nog veel te doen, laten we dat eerst afmaken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden