interview

Limburg wordt al extraparlementair bestuurd. Nu de rest van het land? ‘Oplossing voor de korte termijn’

Krijgt Nederland een extraparlementair kabinet, zoals informateur Johan Remkes heeft geopperd? Net zoals Limburg in 2019 een extraparlementair bestuurscollege kreeg – en na een bestuurscrisis eerder dit jaar nu opnieuw heeft onder leiding van waarnemend gouverneur Johan Remkes?

Installatie van het college gedeputeerden Staten Provincie Limburg met interim gouverneur en informateur Johan Remkes. Beeld Harry Heuts
Installatie van het college gedeputeerden Staten Provincie Limburg met interim gouverneur en informateur Johan Remkes.Beeld Harry Heuts

De Tilburgse bestuurskundige Martijn Groenleer deed en doet, samen met zijn collega Gert-Jan Leenknegt, onderzoek naar het functioneren van dat extraparlementaire college in Limburg. ‘Zo’n extraparlementair college heeft voor- en nadelen’, concludeert de hoogleraar regionaal bestuur aan de Universiteit van Tilburg. ‘Het kan ook op landelijk niveau een optie zijn, maar het is zeker geen panacee.’

Bij een extraparlementair bestuur staan de bestuurders los (of losser) van hun partijen. Ze werken niet met een dichtgetimmerd coalitieprogramma, maar hoogstens op basis van een algemeen hoofdlijnenakkoord. Voor elk voorstel moet een (wisselende) meerderheid in het parlement worden gezocht.

Wat zijn de voordelen van zo’n bestuursvariant?

‘Een voordeel is dat er meer ruimte ontstaat tussen parlement en bestuurscollege. Gedeputeerden zitten er niet namens een partij. Niet alles is dichtgetimmerd. Er is minder of geen sprake van collegetucht: coalitiepartijen die gebonden zijn aan het beleid van de regering. Kleine partijen krijgen meer voor elkaar. Grotere fracties hebben meer ruimte om een afwijkend standpunt in te nemen, zonder dat de regering of een bestuurscollege meteen in grote problemen komt.

‘Het bestuur is ook minder kwetsbaar voor instabiliteit binnen één fractie. De crisis binnen Forum voor Democratie had bijvoorbeeld geen gevolgen voor de gedeputeerde van FvD-huize.’

Wat zijn de nadelen?

‘Het is tijdrovend: je moet steeds op zoek naar meerderheden in het parlement. Er is geen coalitie-overleg meer, waarin besluiten worden voorbesproken. Het is daardoor ook onvoorspelbaar. Er kunnen zich sneller ongelukken voordoen. Dat zag je ook met de bestuurscrisis in Limburg dit voorjaar. Er is minder sprake van verbinding en vertrouwen, dan kan het snel uit de hand lopen. Wie voelt zich verantwoordelijk voor een extraparlementair college?

‘Die integriteitskwesties vormden weliswaar de aanleiding voor de val van het Limburgse college. Maar het extraparlementaire karakter heeft de dynamiek wel beïnvloed. Geen enkele partij voelde zich eigenaar. Ons tweede evaluatierapport heet niet voor niets: Zonder verbinding geen vertrouwen.

‘Het onderscheid tussen een extraparlementair en parlementair bestuur is overigens niet principieel. Het is in beide gevallen natuurlijk parlementair: het kan alleen functioneren als het voldoende vertrouwen heeft in het parlement.’

Heeft het extraparlementaire karakter de val van het Limburgse college versneld?

‘Het heeft wel bijgedragen aan de dynamiek. Dat was niet de enige factor hoor. Ook de coronacrisis speelde een rol, evenals de perikelen in de nationale politiek. Het debat over de integriteitskwestie speelde daags na het Haagse debat over de bestuurscultuur en de ‘functie elders’ van Pieter Omtzigt. Maar het is waar dat bij een extraparlementair college het vertrouwen in het bestuur niet gegarandeerd is. In Limburg zat een gedeputeerde van PVV-huize, maar het was uiteindelijk ook de PVV die een motie van wantrouwen indiende.’

Is een extraparlementair kabinet een oplossing voor de huidige impasse in Den Haag?

‘Onze analyse is dat het geen oplossing voor altijd is. Maar het kan wel een oplossing voor de korte termijn zijn in een moeilijke politieke situatie, zoals dat in Limburg geldt en nu misschien ook op landelijk niveau.

‘Nieuwe verkiezingen uitschrijven is voor een provincie geen optie – daarvoor moeten we wachten tot de volgende provinciale verkiezingen in 2023. Dat is wel een verschil met het landelijk niveau: daar kunnen nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. Maar ook op nationaal niveau kun je je afvragen wat nieuwe verkiezingen kunnen opleveren. De uitkomst daarvan zal waarschijnlijk niet leiden tot een heel veel andere mogelijkheden.

‘Een ander verschil is dat de thema’s op provinciaal niveau minder ideologisch en politiek beladen zijn dan op nationaal niveau. In Limburg is het makkelijker gebleken om met wisselende meerderheden in de Staten te werken, want in praktijk is vaak een grote meerderheid voor bepaalde beleidsvoorstellen. Op nationaal niveau zijn onderwerpen veel meer politiek beladen, waardoor het zoeken naar meerderheden lastig wordt. Dat kan ten koste gaan van de stabiliteit.’

Hoe groot schat u de kans dat Nederland een extraparlementair kabinet krijgt?

‘Als onderzoeker zeg ik: kom maar door met dat extraparlementair kabinet, interessant. Maar het land staat voor majeure beslissingen over klimaatbeleid, stikstof- en woningcrisis. We zijn nog niet van corona af. Misschien is het een oplossing voor de korte termijn - tot de volgende verkiezingen, die misschien zelfs iets vervroegd kunnen worden gehouden.

‘Maar het lijkt me geen langetermijnoplossing. Je kunt geen wonderen verwachten van een extraparlementair kabinet als ook het parlement zich niet anders gaat gedragen. Het is een mogelijke oplossing, die vraagt om verbinding en vertrouwen – en juist daaraan lijkt het te ontbreken tussen verschillende partijen in Den Haag, en ook tussen regering en Tweede Kamer.’

Heeft een extraparlementair kabinet feitelijk niet nog minder kans van slagen dan een minderheidskabinet?

‘Ook als minderheidskabinet moet je op zoek naar meerderheden in het parlement. Maar dan heb je in ieder geval nog een minderheidscoalitie van coalitiepartijen die elkaar steunen. Bij een extraparlementair college is daarvan geen sprake. Bij een minderheidskabinet heb je iets makkelijker meer verbinding en meer vertrouwen. Dat geeft een stabielere basis. Bij een extraparlementair college moet je daar meer voor doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden