analysebeleid tegen rellen

Lik-op-stukbeleid, bondgenoten omarmen en politie-inzet op maat: zo zorgde het gezag voor rust op straat

Met supersnelrecht, steun uit de samenleving en spierballenvertoon hebben justitie, politie en burgemeesters de afgelopen dagen geprobeerd om de rust op straat te laten weerkeren. Vooralsnog met enig succes.

De politie treedt dinsdagavond in Amsterdam-Osdorp tegen jongeren die zwaar vuurwerk afsteken. Beeld Joris van Gennip
De politie treedt dinsdagavond in Amsterdam-Osdorp tegen jongeren die zwaar vuurwerk afsteken.Beeld Joris van Gennip

Afschrikken

Een 35-jarige man uit Bavel werd woensdag door de politierechter in Breda veroordeeld tot vier maanden cel (waarvan twee voorwaardelijk) wegens opruiing en het aanzetten tot geweld tegen het openbaar gezag. ‘Wie tegen de avondklok is, vanavond verzamelen op Tuinzigtplein’, had hij zondag op zijn Facebookpagina gepost. ‘Weg met die avondklok, weg met Rutte.’

Die oproep wordt door politie en justitie gezien als de trigger tot de hevige rellen en vernielingen in de Bredase volkswijk Tuinzigt. De man werd zondagavond gearresteerd, zat drie dagen in de cel en moest woensdag dus al voorkomen in een ‘supersnelrechtszitting’. 

Het Openbaar Ministerie eiste zelfs zes maanden cel (waarvan twee voorwaardelijk). Een simpele oproep op sociale media tot avondklokrellen kan grote gevolgen hebben. Het OM wil met de supersnelle berechting en zware strafeisen duidelijk een voorbeeld stellen. Zo’n oproep wordt gezien als opruiing: het aanzetten tot het plegen van strafbare feiten. Zelfs het delen (doorsturen) van zo’n oproep op sociale media is strafbaar.

De rechtbank ging grotendeels mee met dit lik-op-stukbeleid, al werd de straf wel iets gematigd. ‘Dit is ook een signaal naar de samenleving’, onderstreepte de rechter. ‘Zo’n oproep tot rellen en geweld wordt niet getolereerd. Het is ondermijning van alles wat zorg- en hulpverleners doen om de coronapandemie eronder te krijgen.’

Ook in Middelburg en Amsterdam werden verdachten supersnel veroordeeld voor het online plaatsen van opruiende teksten en het gooien van stenen. ‘Laten we ff viraal gaan boys’, luidde het bericht van een 18-jarige verdachte uit Goes. ‘Kkr herres morgen avond in goes’. 

In Amsterdam eiste het OM eveneens zes maanden cel (waarvan één voorwaardelijk) tegen een 48-jarige stenengooier met een IQ van 57 en een halve fles whiskey op. De rechter was coulanter, hield rekening met de omstandigheden en legde hem drie maanden op (waarvan twee voorwaardelijk).

Die supersnelle berechting met zware strafeisen moet potentiële relschoppers afschrikken. Het OM lanceerde dinsdag samen met de politie zelfs een soort campagne tegen het oproepen tot avondklokrellen, vooral gericht op jongeren: ‘Een klein bericht met grote gevolgen.’ 

Want je komt in de cel ‘en niet voor een uurtje’. Je kunt een celstraf krijgen en een strafblad. ‘En heb je een strafblad, dan loop je zelfs kans dat je je droombaan niet kunt krijgen’, aldus een verklaring van het OM.

Ook de relschoppers zelf worden gewaarschuwd, evenals hun ouders: de overheid probeert de schade op hen te verhalen. ‘Het kan betekenen dat tieners bijvoorbeeld hun dure scooter of kostbare jas kwijtraken’, waarschuwt justitie. Het OM in Oost-Brabant voegde woensdag alvast de daad bij het woord door een foto te verspreiden van een zwarte auto die op een oplegger wordt gezet. ‘Zojuist is beslag gelegd op meerdere bankrekeningen en wij zijn begonnen met het afpakken van bezit, zoals deze auto’, aldus het OM.

De relschoppers hangt zowel een celstraf als betaling van een fikse schadevergoeding boven het hoofd, laat een woordvoerder weten. Winkeliers en anderen die schade hebben opgelopen door de rellen, wordt gevraagd daarvan aangifte te doen. Die schade wordt dan ‘hoofdelijk’ verdeeld onder alle relschoppers die door de rechter zijn veroordeeld. 

Burgemeester Paul Depla heeft aangekondigd dat de gemeente de schade van de rellen in Breda ook wil gaan verhalen op de 35-jarige man die als de opruiier wordt gezien. ‘Deze man heeft doelbewust hiertoe aangezet en dat kunnen wij als samenleving niet accepteren’, zei Depla. 

Bondgenoten omarmen

Op het slopen en plunderen van winkels volgde een duidelijke reactie uit de maatschappij. Jongerenwerkers, voetbalsupporters, boeren en andere burgers lieten zich de afgelopen dagen zien en horen om hun stad tegen relschoppers te beschermen.

In stadsdeel Amsterdam-Zuidoost trokken bewoners en jongerenwerkers dinsdagavond samen op om jongeren te waarschuwen zich niet aan rellen schuldig te maken. ‘Protect the hood and protect the youth’, zei een van hen in een filmpje van Zuidoost TV.

Soms moet je jongeren tegen zichzelf in bescherming te nemen, vertelde hij. Met een paar ‘broeders’ spraken ze daarom jongeren rond station Bijlmer Arena aan: ga naar huis, het is het niet waard, we weten wat jullie van plan zijn. Het maakt verschil of iemand uit hun eigen buurt ze aanspreekt of dat een agent dit doet ‘vanuit een autoritaire functie’, zegt de man. ‘Repressie leidt vaak tot agressie.’

Of het inpraten op de jongeren heeft geholpen, valt niet te zeggen (al bleef het rustig in Amsterdam-Zuidoost). Datzelfde geldt voor de voetbalsupporters die onder meer door Den Bosch en Maastricht trokken om een signaal aan potentiële relschoppers af te geven (ook daar bleef het dinsdagavond rustig).

‘Een bijzondere ontwikkeling’, noemt politiewetenschapper Jaap Timmer het onverwachte ‘bondgenootschap’ tussen politie en voetbalsupporters. ‘Aanvankelijk dachten waarschijnlijk veel mensen, misschien niet deels onterecht, dat er ook hooligans betrokken waren bij de rellen. Dan is het een sterk signaal dat de supporters zeggen: nee, dat doen we niet in onze stad.’

‘De politie is op de hoogte. We mogen ze aanpakken, maar niet het ziekenhuis in slaan’, viel in een van de appgroepen van de supporters te lezen. De politie liet weten hun optreden als vorm van burgerparticipatie zeer te waarderen, maar benadrukte dat ordehandhaving nog altijd aan de politie is voorbehouden. Ook voor voetbalsupporters en andere buurtwachten geldt: voor 21 uur moet iedereen thuis zijn.

De-escaleren en de spierballen laten rollen

Maandagavond vlogen de stenen de Rotterdamse politie om de oren op de Beijerlandselaan en kon niet worden voorkomen dat relschoppers zeven winkels plunderden. De dag erop bleef het relatief rustig. ‘En toch hebben we dinsdag veel meer aanhoudingen verricht dan maandag: 81 om 51’, zegt woordvoerder Wim Hoonhout.

Wat deed de Rotterdamse politie dinsdag zo anders dat grote ongeregeldheden deze keer uitbleven? Op die vraag volgt een ontnuchterend antwoord. ‘Het lijkt misschien niet zo’, zegt Hoonhout, ‘maar de aanpak was dinsdag precies hetzelfde als maandag. Het verschil was we toen met veel meer relschoppers en veel meer agressiviteit werden geconfronteerd.’

Die ‘golf van geweld’, zoals Hoonhout het noemt, bleef dinsdag uit. Het kan hebben geholpen dat de politie al op voorhand had laten weten met veel meer mensen op de been te zijn. Tegen het AD zei politiechef Fred Westerbeke dat er drie keer zo veel ME’ers klaarstonden om te kunnen ingrijpen. ‘Daar gaat misschien een afschrikwekkend effect van uit’, zegt Hoonhout.

Uiteindelijk doen veel relschoppers op zulke avonden aan kansberekening, vertelt hij. ‘Koppen tellen. Zijn wij met meer, dan is de kans groter dat ze afdruipen.’

De ME moest ook dinsdagavond in Rotterdam-Zuid in actie komen. Maar toen waren er al wel rond de dertig mensen opgepakt voor het niet kunnen tonen van een legitimatiebewijs en voor samenscholing. ‘Voor een groot deel was de angel er daardoor al uit’, zegt Hoonhout.

Ook in Hilversum trad de politie ‘de-escalerend’ op. En zo hoort het ook, vindt burgemeester Pieter Broertjes. Toen het 21 uur was geworden en de avondklok was ingegaan, veegden agenten de Groest en het Marktplein in het centrum leeg. Broertjes: ‘De ME hebben we achter de hand kunnen houden. Het was prettig ze niet te hoeven inzetten. Juist door hun inzet wil de boel nog weleens escaleren.’

In Rotterdam werden de eerste arrestaties al aan het eind van de middag verricht, terwijl de schemering intrad. Hoonhout: ‘Die mensen waren al gewaarschuwd: ga naar huis, er valt hier niets te beleven.’ Zulke arrestaties hebben om meerdere reden zin, zegt Hoonhout. ‘Wie binnen zit, kan op straat niets meer doen. En je laat ook aan anderen zien dat we optreden.’

Dat het vanaf nu rustig blijft, durft de politiewoordvoerder (net als Broertjes) zeker niet te zeggen. Elke avond is anders, aldus Hoonhout. ‘Als politie zeggen we altijd: je bent net zo goed als je laatste wedstrijd.’

Lees verder

In een snelrechtszitting veroordeelde de politierechter woensdag een aanstichter van rellen in Breda tot vier maanden cel. De avondklok was voor Wesley de druppel. ‘Alles liep in de soep.’

Chatgroepen op onder meer Telegram die demonstranten en relschoppers gebruiken om zich te organiseren, zijn ook voor media een interessante bron van informatie. Voor de Volkskrant houdt journalist Hessel von Piekartz ze in de gaten. Hoe schat je de veelal anonieme oproepen op waarde? We vragen het hem.

De 48-jarige zwakbegaafde Bryan H. had een halve fles whiskey op toen hij 17 januari stenen gooide naar ME’ers op het Museumplein in Amsterdam. Hij verscheen woensdag als een van de eerste relschoppers voor de politierechter.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden