Lijsttrekkers zijn amateurs in campagne voeren

De verkiezingscampagne wordt Amerikaanser. Gaat Nederland toch die kant op, dan moeten de politici nog veel leren. Betere beeldspraak bijvoorbeeld, zegt Willem Post....

In deze verkiezingstijd waait een stevige Amerikaanse wind. We zagen dat al tijdens de vorige campagne. Ad Melkert kondigde toen als toekomstig premier alvast een 'Honderd Dagen' à la Roosevelt aan en zijn partij had net als Bill Clinton een 'war room' van waaruit de tegenstander op ieder gewenst moment kon worden 'aangevallen'. Maar hét 'Amerikaanse' verkiezingsfenomeen was Pim Fortuyn.

Natuurlijk moet een politicus dossierkennis hebben, maar 'personality' is minstens zo belangrijk. Neem Clinton, een intellectueel, maar ook een warme, dynamische persoonlijkheid. Ook Fortuyn kon zo naturel zijn. Briljante campagnevoerders als Kennedy, Reagan en Clinton wonden de kiezers om hun vinger en tijdens persconferenties maakten ze grap na grap. Ze wekten de indruk 'zin an' de politiek te hebben.

Een campagnevoerder voelt de tijdgeest, de onvrede onder de mensen, aan. In de vorige campagne deed Fortuyn dat het beste. Hij was een populist als Ross Perot, straalde de humor, de glamour en de glitter van een Kennedy en een Clinton uit. Hij was nog intelligent ook: een bedwelmende cocktail voor het Nederlandse electoraat. In de deze campagne is nog niemand van het formaat Fortuyn opgestaan. Groot campagnetalent is dun gezaaid. Charisma blijkt een schaars goed.

Naar Amerikaanse maatstaven doet PvdA-lijsttrekker Wouter Bos het nog het minst slechtst. Ik wil hem zeker nog niet een Kennedy-achtige politicus noemen, maar hij heeft beslist iets van de ideale schoonzoon, die zijn zaakjes goed kent. In één avond, tijdens het eerste debat op RTL 4, vijf zetels scoren, betekent dat hij aanslaat en dat bewijst tegelijk hoe veramerikaniseerd we zijn.

In de ook weer 'Amerikaanse', dus eindeloze reeks opiniepeilingen, zou het interessant zijn te onderzoeken wat bij de nieuwe aanhangers is blijven hangen van zijn standpunten. Weinig, vrees ik. Natuurlijk, de 40 procent zwevende kiezers zijn per definitie non-ideologisch en letten vooral op karakter-impressies, uiterlijkheden en de stijl van presenteren. Maar de echte droomkandidaat heeft het allemaal. Die verpakt zijn ingewikkelde politieke boodschap in pakkende oneliners, gebruikt beeldspraken en lardeert antwoorden af en toe met filosofische citaten om de meer intellectuele achterban te paaien. Je moet alle segmenten van het electoraat zo goed mogelijk bedienen. Dat zie ik niemand doen. Onze lijsttrekkers zijn amateurs.

Jan Marijnissen probeert het. Hij is goed gebekt, heeft humor. En hij gebruikt af en toe een beeldspraak, zoals 'de rijken krijgen kaviaar en voor de armen blijven de kruimels over.' Zoiets blijft hangen bij de kijkers.

Femke Halsema is ongetwijfeld een groot politiek talent. Ze heeft een scherpe tong, is alert en kent haar zaakjes. Haar gezicht heeft iets verleidelijks. Maar wat is ze serieus. Maak eens een grap. Links hoeft toch niet altijd serieus te zijn. Zet Clintons voormalige campagne-adviseur Dick Morris naast haar en zij zou wel eens de grote politieke ster van een volgende campagne kunnen worden.

De grootste strategische blunder is in deze campagne begaan door het duo Balkenende-Zalm. Waarom hebben hun adviseurs niet gezegd dat zij betere bestuurders dan campagnevoerders zijn? In het Buitenhof-Radio 1 journaal-debat afgelopen zondag liet de benauwd kijkende Zalm zich aanleunen dat hij een stalinistisch trekje heeft. Doe iets terug, maak desnoods een grap. Zeg iets!

Een belangrijke Amerikaanse regel is dat frontrunners, en dat waren zij tot voor kort, weinig moeten debatteren. Je moet de risico's minimaliseren. Zalm en Balkenende hadden de lange reeks van vrijwel dagelijkse debatten gemakkelijk kunnen blokkeren door te eisen dat er pas aan de vooravond (zo lang mogelijk wachten!) van de verkiezingsdag twee debatten zouden worden gehouden. Vooruit dan maar: één bij de commerciëlen en één bij de publieken.

Ze hadden een vertragingstactiek moeten toepassen. Zonder hen kan het niet. In de VS wordt over ieder detail onderhandeld. Van de vorm van tafels tot de kleur van het decor. Het is veelzeggend dat de onervaren Mat Herben overeind bleef in de debatten. Het 2-Vandaag-debat was levendig. Dat krijg je al gauw met zes lijsttrekkers. Maar een bijzonder debat was het niet. Bos en Balkende raakten verstrikt in saai jargon over een feitelijk of een structureel begrotingstekort. Daarmee scoor je niet bij het versoapte deel van het electoraat waar zoveel te winnen valt.

Beter is het om bij bijvoorbeeld het veiligheidsvraagstuk een verhaaltje te vertellen. Vertel over de lieve tante Annie in Hoogeveen (in de camera kijken!) die voor de zoveelste keer van haar tasje is beroofd en over depressieve oom Matthieu die door de dure euro in financiële nood raakte en nu overweegt een eind aan zijn leven te maken. Als de lijsttrekkers op de Amerikaanse toer willen, moeten ze hun huiswerk beter doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.