Lijsttrekkers moeten nog heel veel leren

Als gevolg van ontideologisering, secularisering en de televisie worden verkiezingscampagnes steeds populistischer. Op grond van dat gegeven zouden de Nederlandse politici en strategen eens wat beter naar de VS moeten kijken, meent Willem Post....

IN het tv-programma Buitenhof werd afgelopen zondag het zoveelste lijsttrekkersdebat gehouden: een intellectueel onderonsje voor mensen die toch al weten waar ze op stemmen. De televisie bepaalt nu in Nederland, net als in de VS, de strategie van de campagne. Ook de Nederlandse kiezer is een zwevende zapper geworden.

Ik heb mijn zondagse strandwandeling er voor opgegeven. Maar betwijfel of anderen dat ook hebben gedaan. Zulke debatten moeten op prime time worden uitgezonden, dus in de vooravond, zodat miljoenen mensen kunnen kijken. Op het gebied van verkiezingscampagnes, met name op de televisie, is Nederland een ontwikkelingsland.

Amerikaanse campagnestrategen zouden de tranen in de ogen krijgen van zoveel amateurisme. De belangrijkste les die lijsttrekkers moeten leren is: de gemiddelde Nederlandse televisiekijker verschilt nauwelijks van de Amerikaanse, zo ook de kiezer. Begrijp dat toch eens. Een bejaarde soapserie als Goede Tijden Slechte Tijden trekt nog steeds miljoenen kijkers, naar een kwaliteitsprogramma als Buitenhof keken ook zondag slechts een half miljoen mensen. Plaatjes, beeldvorming, 'personality' zijn in, partijprogramma's zijn (helaas) uit.

Door een Amerikaanse bril zie ik wel een paar lijsttrekkers die het begrijpen, maar anderen doen net alsof Nederland nog het verzuilde landje van vroeger is. Zelfs de grote bespeler van de media, professor Pim, blundert nu ook al. De rebelse politicus was zondag dé afwezige en dat is altijd een teken van zwakte. Natuurlijk, hij begrijpt dat je op het goede moment moet pieken en na weken van succes heeft hij 'eventjes' een rustperiode in acht genomen. Verstandig. Maar nu hij terug is uit Italië, stelt hij teleur. Hij maakt een timide indruk.

Beeldvorming is in onze tele visiedemocratie belangrijk. Opeens praat Fortuyn genuanceerd, een beetje paars eigenlijk. Maar als je voor de aanval kiest, moet je ook doorzetten. Een rebellie kun je niet een paar weken stil leggen. Sleep stervende mensen voor de camera die doodziek zijn geworden omdat ze te lang op de wachtlijst hebben gestaan of landgenoten, ja die vooral, die de angst nog in de ogen staat omdat ze onlangs zijn beroofd door een bende Marokkanen.

In Amerika heet dat connecting. Je moet de mensen in het hart raken. Fortuyn praat nu al over de historische rol die hij heeft gespeeld in deze campagne. Hij heeft de mensen wakker geschud. Schrijft hij daarmee al zijn politieke testament? Stom! Dag Pim, het was voor jou een mooi avontuur. Maar dit was het einde.

Ad Melkert is daarentegen bezig met de grote come-back. Hij is opeens klaarwakker en dus alert. In het debat van zondag had hij de mooiste oneliner. Jan Marijnissen sprak over spreiding van kennis, macht en inkomen waar de PvdA zich ook eens aan moest houden waarop Melkert pareerde: 'Nou, je bent als oud-Mao-aanhanger van ver teruggekomen nu ik je over onze Den Uyl hoor praten. Dat doet me echt goed.'

Melkert zit er soeverein bij (rechtop!) alsof het al vanzelfsprekend is dat hij de nieuwe minister-president wordt. Hij kan opeens in eenvoudige mensentaal spreken, maar ook in ernstige bewoordingen orakelen over de wat mindere economische gang van zaken. Natuurlijk, geen onverantwoorde uitgaven, geen begrotingstekort, geen inflatie. Hij wordt meer presidentieel, zouden ze in de VS opmerken.

Met zijn paarse collega Thom de Graaf zit ik in mijn maag. Op het eerste gezicht is hij de perfecte politicus: mild, intelligent en goodlooking. Ik raad hem aan eens flink ruzie te maken. Hij moet zeggen dat als typische D66-programmapunten, zoals een gekozen minister-president en burgemeester, niet in een regeerakkoord worden geaccepteerd zijn partij in de oppositie gaat.

En dan Dijkstal, onze saaie drogist en Nederlandse Bob Dole. Hij praat in krantentaal, als hij al praat en maakt politieke kwesties altijd ingewikkelder. Hij nuanceert voortdurend. Vanuit Amerikaans perspectief word ik gek van die man. Hij heeft goud in zijn handen. Met zijn ervaring kan hij 'de Vader des Vaderlands' zijn.

Hij moet midden in een volgend debat zeggen dat hij geen zin heeft in al het geruzie tussen Fortuyn en de anderen. Dat hij weliswaar blij is dat Fortuyn 'ons' heeft wakker geschud, maar dat het nu gaat om verstandig besturen. Hij moet zijn politieke lot publiekelijk verbinden aan het verkorten van de wachtlijsten en de vermindering van de criminaliteit. Geen woorden maar daden.

Paul Rosenmöller doet het uit tekend. Hij heeft humor, is gedoseerd agressief en heeft de gave van het woord. Precies wat je van een oppositiepartij kunt verwachten. Hij appelleert vooral aan intelectueel links. Maar als hij in de regering komt, wordt hij een tweede Thom de Graaf want hij kan dan niet meer vrijuit praten.

Dat doet Jan Marijnissen wel. Hij is de buurman van de gewone linkse kiezer, werkt dienst boodschappenlijstje af en spreekt constant in gewone mensentaal. Hij is boos maar lacht ook vaak.

Blijft over Balkenende. Wat hij goed doet is de nestgeur van het CDA verspreiden. Hij is zichzelf, ziet er uit als een jongeman van de Christelijk Gereformeerde Jongelingen Vereniging uit 1957. Daarmee verenigt hij het Christelijk smaldeel van de natie, maar zo zal het CDA nooit kunnen uitgroeien tot een echte volkspartij die ook anderen aanspreekt. Hij is te weinig sexy.

Mijn 'Amerikaanse' tussenstand is: Fortuyn glijdt weg, Rosenmöller en Marijnissen doen het goed, De Graaf is niet te helpen, Dijkstal doet het ronduit slecht en Balkenende is een twijfelgeval. Melkert moet u goed in de gaten houden. Hij heeft z'n lesje wel geleerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden