Lijn-Blok versus lijn- Bolkestein

Vandaag maakt staatssecretaris Zijlstra bekend hoe hij 200 miljoen euro gaat bezuinigen op kunst. Hoe anders was de koers van de VVD tot voor kort.

Het is allemaal de schuld van de PVV. Zo reageerde de afgelopen maanden de kunstwereld vaak op de bezuiniging van 200 miljoen euro die het kabinet de kunstsector oplegt. De PVV, met haar populistische toon (een clubje toeteraars, zei Kamerlid Sietse Fritsma over het Residentieorkest), wil immers nagenoeg alle kunstsubsidies afschaffen. Die 200 miljoen, plus 100 miljoen aan btw-verhoging op toegangskaartjes, is het regeerakkoord ingepraat door de vijand van weldenkend Nederland, zo klonk het.

Toch is het een staatssecretaris van de VVD die vandaag bekend maakt hoe hij gaat bezuinigen. Een staatssecretaris bovendien die tot nu toe voor geen millimeter is geweken voor alle protesten en klaagzangen uit de kunstwereld. Die van begin af aan duidelijk heeft gemaakt dat er wat hem betreft een omslag moet komen. De overheid moet de kunst weer teruggeven aan de burgers. De burger moet zelf, als hij dat belangrijk vindt, de kunsten steunen. De overheid mag dat niet voor hem beslissen. Op het departement van Cultuur zit geen bewindsman die contrecoeur bezuinigt (zoals minister Hans Hillen bij Defensie), maar vol overtuiging. Dat zal Halbe Zijlstra vandaag opnieuw duidelijk maken.

En dat verwart de kunstwereld. Want jarenlang waren het niet de minsten in de VVD die de kunsten steunden. Partijprominenten als Henk Vonhoff, Ed Nijpels, Annelien Kappeyne van de Coppello, Sari van Heemskerck, Frits Bolkestein, Hans Dijkstal en Atzo Nicolaï stonden pal voor de kunst, en voor subsidiëring. Er is veel graan nodig voor weinig jenever, parafraseerde Bolkestein midden jaren tachtig Hendrik Marsman. Om goede kunst te krijgen, moet je een hoop onzin voor lief nemen, betoogde hij.

Samen met het CDA en de PvdA vormde de VVD tientallen jaren een stevige buffer voor de kunstwereld. Mede daardoor is er de facto sinds de Tweede Wereldoorlog niet tot nauwelijks bezuinigd op kunst.

Mede daarom was de schrik zo groot, toen vorig jaar uit een doorrekening van het verkiezingsprogramma van de VVD bleek dat de wensen van de liberalen een bezuiniging van 200 miljoen euro (op een totaal aan kunstengeld van zo'n 900 miljoen) zouden betekenen. Dat was niet eerder vertoond. Plotseling, zo leek het, had de VVD een draai gemaakt. Van een de kunstwereld goedgezinde partij, naar een partij die haar handen er vanaf wil trekken. Met welke VVD had de kunstwereld eigenlijk te maken? Volgens Cas Smithuysen, de directeur van de Boekmanstichting, studiecentrum voor kunstbeleid, speelt binnen de VVD een klassieke liberale tegenstelling van opvattingen: die volgens welke kunst een algemeen belang is, of juist een zaak van de individuele burger.

Toenmalig minister Ronald Plasterk had direct door dat er sprake was van een koerswijziging, toen VVD-Kamerlid Han ten Broeke (de opvolger van cultuurwoordvoerder Atzo Nicolaï) eind oktober 2008 bij de behandeling van de kunstbegroting de opvattingen van de VVD naar voren bracht. Ten Broeke betoogde, heel klassiek-liberaal, dat de overheid te groot is geworden. Volgens hem kende het kunstenveld nog maar een loket, en dat was de overheid. 'Ik denk dat de klassieke tegenstelling links-rechts weer terug is in de Kamer', reageerde Plasterk. Ten Broeke, nu buitenlandwoordvoerder, beaamde dat. 'Het is inderdaad een wending. Heel simpel: wij gaan voor een kleine en vooral krachtige overheid.' Toen al wilde Ten Broeke 200 miljoen bezuinigen op kunst. Waarop Plasterk reageerde: 'De kunstensector mag blij zijn dat u niet met deze filosofie regeringsverantwoordelijkheid heeft. Dat zou tot grote brokken in deze sector leiden.'

Die brokken, althans volgens de kunstwereld en de huidige oppositie, lijken er te komen. Maar VVD-fractievoorzitter Stef Blok ziet dat heel anders. Volgens hem is eindelijk de broodnodige sanering ingezet van de kunstsector, zei hij in de Tweede Kamer over het regeerakkoord. Blok wordt door kenners vaak genoemd als de man achter de koerswijziging van de VVD op kunstgebied.

Blok maakte van zijn gedachten over het subsidiëren van kunst nooit een geheim. In 2004 publiceerde de Volkskrant een ingezonden stuk van hem en zijn toenmalige collega Jan Rijpstra, dat veel ophef veroorzaakte. Blok (toen nog financieel woordvoerder) betoogde dat er een eind moest komen aan 'de vanzelfsprekendheid waarmee veel kunstenaars zich tot de overheid wenden'.

Waarom gaat er eigenlijk belastinggeld naar cultuur, vroeg Blok zich af. Vanwege de opvoedkundige waarde? Heeft dierentuinbezoek ook. Andere positieve effecten? Rijwielzaken krijgen geen subsidie, hoewel fietsen gezond is. Toegankelijkheid? Bach ligt tegenwoordig bij het Kruidvat. Vernieuwing? New York is het mekka van de kunst, zonder overheidsingrijpen. Economische voordelen? Voor bedrijven is kunst ook weer niet zo belangrijk om zich ergens te vestigen. Wel moeten jongeren en minima korting krijgen, en zijn monumentenzorg en musea collectieve goederen. Bovendien is behoud voor latere generaties belangrijk.

'De argumentatie voor het subsidiëren van theatergezelschappen en orkesten is echter zeer dun', schreef Blok. 'De overheid mengt zich normaal gesproken niet in het uitgavenpatroon van vrije burgers, waarom dan wel op het gebied van podiumkunsten? Waarin verschilt de keuze tussen thuis eten voor vijf euro per persoon, of in een restaurant voor vijftig euro per persoon van de keuze tussen thuis naar een cd, of in de concertzaal naar een live uitvoering van Mozart luisteren?'

Hoe anders was de toon 25 jaar eerder, toen de gedachten van een aantal prominente VVD'ers werden gebundeld in Liberalisme, Kunst, Politiek, dat in 1986 werd uitgegeven (en onlangs heruitgegeven) door de Boekmanstichting en de Teldersstichting, het wetenschappelijk bureau van de VVD. Bolkesteins gedachten over het graan en de jenever waren er in te vinden, de burgemeester van Delfzijl, Ivo Opstelten, riep de kunstenaars in zijn gemeente op in actie te komen tegen bezuinigingen, en de fractievoorzitter van de Tweede-Kamerfractie, Ed Nijpels, hield een gloedvol betoog vóór subsidiëring.

Nijpels, nu: 'Zelfs onder Lubbers, toen er heel, heel zwaar werd bezuinigd, werd de kunst relatief ontzien.' Nijpels herhaalt wat er in het verkiezingsprogramma kwam te staan: kunst is noodzaak, is een essentiële bijdrage aan de waarden van het menselijk bestaan. Als minister van VROM ontwikkelde hij samen met toenmalig CDA-minister Elco Brinkman een nieuw architectuur- en stedenbouwkundig beleid. 'Het kabinet was al demissionair toen Elco en ik 20 miljoen hebben gestolen uit de portemonnee van Ruding voor het Nederlands architectuurinstituut in Rotterdam. Boos was hij, buitengewoon boos.'

Volgens Nijpels is er geen enkel liberaal uitgangspunt dat een zo buitenproportionele bezuiniging op de kunstsector rechtvaardigt. 'Meer dan eenderde gaat eraf, de Cultuurkaart verdwijnt, de btw gaat omhoog, het belastingvoordeel wordt afgeschaft. Ik ben overtuigd van de integriteit van Halbe Zijlstra, maar tegelijkertijd voel ik bij de aanpak van de kunstsector rancune, vooral bij de PVV. Die wil afrekenen met de grachtengordel. Maar liberalen kennen geen rancune. De VVD en het CDA hebben zich onvoldoende gerealiseerd hoeveel schade hiermee wordt aangericht. Dat er zo strikt wordt vastgehouden aan die 200 miljoen euro, is een straf op voortschrijdend inzicht en gezond verstand.'

Geert Dales, oud-VVD-wethouder in Amsterdam, daarvoor onder meer directeur van het Fonds Beeldende Kunst, maakt zich zo mogelijk nog bozer over de plannen van Zijlstra. 'De bijl wordt er onliberaal hard ingezet. Je kunt niet volhouden dat dit des VVD's is. Bezuinigen is legitiem, maar verdedig dat niet met kunstbeleidargumenten. Zeg dan keihard: dit is een politiek opportune keuze. Dit wel, dat niet.'

De uitgangspunten voor een liberaal kunstbeleid zijn volgens Dales behoud van cultureel erfgoed, het stimuleren van nieuwe ontwikkelingen en bevordering van de marktwerking. 'Gebeurt allemaal bij het Fonds Podiumkunsten, waar ik nu voorzitter ben.'

Het was Dales die in 2004 het Liberaal Manifest (over de uitgangspunten van de VVD) schreef, precies in de tijd dat Stef Blok naar buiten trad met zijn opvattingen over kunstbeleid. Misschien deed Blok dat niet voor niets. In het ontwerp-Manifest was opgenomen dat van de rijksbegroting standaard 1 procent naar kunst zou moeten gaan. Die bepaling haalde het niet: het congres wilde niet verder gaan dan de term 'substantieel bedrag'. Onder Zijlstra wordt het minder dan 0,5 procent.

In diezelfde tijd was alleen het Kamerlid Atzo Nicolaï (oud-secretaris van de Raad voor Cultuur) nog over als in Den Haag actief 'beschermheer' van de kunsten. Bolkestein (wiens vrouw, de actrice Femke Boersma, eerder vice-voorzitter van de Raad voor de Kunst was geweest) was vertrokken naar Europa, Hans Dijkstal (fervent jazzliefhebber, overleden in 2010) had zich in 2002 teruggetrokken uit de politiek. Waarmee de weg open lag voor Blok, de financieel woordvoerder die tijdens de onderhandelingen over het regeerakkoord Mark Rutte secondeerde, en nu fractievoorzitter is van de VVD. En zo stapte de partij over van de lijn-Bolkestein naar de lijn-Blok.

En natuurlijk heeft de PVV invloed, zegt een waarnemer. Maar dat is ook niet zo gek. Cultuurwoordvoerder Martin Bosma zit op een lijn met Stef Blok. Verlaag de belastingen, zodat burgers zelf kunnen kiezen waar ze hun geld aan uitgeven.

Directeur Smithuijsen van de Boekmanstichting: 'Kunst is een tamelijk ongrijpbaar fenomeen, dat vaak wordt verdedigd door humanistisch georiënteerde mensen, die pal staan voor de kunsten en het gunstige effect ervan op individu en samenleving. Die begeestering is minder geworden in de VVD. In de fractie is er nu niemand meer die het kunstenveld kent. De belangstelling gaat nu vooral uit naar de 'harde' onderwerpen en naar sport. Er zijn op dit moment geen duidelijke denkbeelden over kunstbeleid in de partij.'

-----------

Waarom gaat er eigenlijk belastinggeld naar cultuur? Vanwege de positieve effecten? Rijwielzaken krijgen geen subsidie, hoewel fietsen gezond is.

Stef Blok, Tweede-Klamerlid voor de VVD

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden