Liever waarden dan normen

Het is examentijd. Redacteuren van de Volkskrant wagen zich aan een vak en doen daarvan verslag. Vandaag: filosofie (vwo, deugd-ethiek)....

De filosofische behandelpraktijk als alternatief voor de psychiater rukte op in de jaren tachtig en negentig, filosofische bladen schieten als paddestoelen uit de grond, kinderfilosofie is bezig met een ware zegetocht door de basisschool en ook in het voortgezet onderwijs tonen steeds meer leerlingen belangstelling voor de wijsbegeerte.

De maand van de filosofie is net achter de rug en boeken over filosofie vinden snel hun weg naar de consument. Filosofie, kortom, is populair. Morele kwesties van alledag in een helder kader plaatsen, daar gaat het om.

Waarom wordt er dan alleen nog maar filosofie gegeven op het vwo en hier en daar op het havo? Als filosofie aan kinderen kan worden gedoceerd, waarom dan niet aan vmbo'ers? Leven morele vragen daar niet?

Er draaien proeven, meldt Dirk Oosthoek van het landelijk contactpunt docenten filosofie. 'Een doorslaand succes', zegt docent Jos Hogenbirk van het Vossius Gymnasium in Amsterdam. Hij draaide vorig jaar een proef op een vmbo. 'Laaiend enthousiast waren ze.'

Ongeveer 20 procent van de eindexamenkandidaten van het Vossius Gymnasium nam donderdag deel aan het eindexamen filosofie. En het was goed te doen, vinden zowel de leerlingen als de docent.

Deugd-ethiek is het onderwerp van dit jaar en dat is een tak van de wijsbegeerte zoals filosofie op de universiteit plechtig wordt genoemd die wellicht nog het meest aansluit op het leven van alledag.

Plicht-ethiek (normen) gaat uit van absolute regels. Hopeloos ouderwets natuurlijk en nagenoeg onbeantwoordbaar. Je kunt te rade gaan bij God, je laten leiden door iets anders dan het eigen verstand, door een geschrift of een hoger wezen, je ouders wellicht. De regering misschien.

Deugd-ethiek (waarden) is positiever. Deugd is de kwaliteit om iets op excellente wijze te doen. Kent helden in de praktijk. Men vraagt zich af: hoe word ik een optimale vriend, een goed burger, een betrouwbaar arts?

Normen zijn doorgaans negatief, geven verboden aan. Ze vertellen niet hoe het wel moet. Je hebt er in de praktijk maar weinig aan. Maar waarden zijn positief (vriendschap, wijsheid) en motiveren.

De eerste tekst ging over de kwestie van de gezichtssluier (niqab) anderhalf jaar geleden, een mooie morele kwestie.

Twee meisjes weigerden de niqab in het schoolgebouw af te doen, maar waren daar wel tijdens de les toe bereid. De meisjes pleiten voor matigheid, willen bij jongens geen lustgevoelens opwekken. Welke norm hanteren ze?

De schoolleiding eiste van hen overal in de school een open gezicht zodat ze goed met andere leerlingen kunnen communiceren. De leiding wil dat de meisjes zich goed ontwikkelen en dat kan niet als ze in de groep bewegen met een bedekt gezicht. Een mooi kluifje uit de praktijk.

De tekst maakt deel uit van de opgave 'kledingcodes'. Mag een kind dragen wat het wil als uitdrukking van vrije meningsuiting, of mag de school strenge codes opleggen? Kent de vrije meningsuiting hier een grens of ligt in de provocatie ook een deel van de ontwikkeling van het kind? Moet je een bomberjack verbieden?

Het examen sluit uitstekend aan bij de leefwereld van de jeugd door lastige kwesties uit de praktijk aan te snijden.

Nu maar hopen dat de leerlingen de vraagstukken in een helder filosofisch kader hebben geplaatst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden