Liever stemvee dan kanonnenvlees

AL TIENTALLEN malen heeft de mare van zijn dood de ronde gedaan. Nog geen jaar na het zoveelste voorbarige overlijdensbericht vragen Cambodja en de wereld zich nu opnieuw af of hij dood is of nog steeds in leven: Pol Pot, de onzichtbare leider van de Rode Khmers, de heerser die...

Gisteren maakte de clandestiene zender van de Rode Khmers bekend dat de oude leider 'verraad' had gepleegd, maar dat de zaak inmiddels 'geruisloos' was opgelost. De onheilspellende bewoordingen waarin die summiere mededeling was vervat, leken te suggereren dat de gevreesde tiran op akelige wijze aan zijn eind was gekomen. Op 'verraad' stond bij de Rode Khmers immers altijd de doodstraf.

Maar Pol Pot is al zo vaak dood gewaand dat hij onsterfelijk begint te lijken. Volgens een van zijn vroegere strijdmakkers heeft Pol Pot in Thailand genoeg miljoenen in veiligheid gebracht om zijn eigen verdwijning in scène te zetten. Ook het verhaal dat Khieu Samphan door Pol Pot werd gegijzeld is volgens cynisch geworden Cambodja-kenners misschien alleen de wereld in geholpen om de titulaire leider van de Rode Khmers een zodanig air van fatsoen te verlenen dat hij binnenkort zijn intrede kan doen in de officiële politiek.

Het is dus wel te begrijpen dat prins Norodom Ranariddh nog in twijfel verkeert over de dood van Pol Pot. 'Zijn politieke dood, daar draait het om', meent de eerste co-premier van de Cambodjaanse regering echter. En wat dat betreft is hij optimistisch: de verzetsbeweging is volgens hem uiteengevallen, het grootste deel van de leiding heeft zich tegen Pol Pot gekeerd. 'We kunnen echt spreken van het einde van de Rode Khmers.'

Dat de Rode Khmers aan verdeeldheid ten prooi zijn is duidelijk. Sinds Pol Pots zwager Ieng Sary in augustus plotsklaps opdook uit de jungle om duidelijk te maken dat de regering geen last meer van hem zou hebben als hij maar heer en meester mocht blijven in zijn eigen stukje Cambodja, hebben enkele duizenden Rode Khmers de status van eerzaam burger aangevraagd. Een groot aantal van hen is voorlopig ingelijfd bij het Cambodjaanse leger.

Maar zoveel kanonnenvlees heeft de armlastige regering niet nodig - waar de Cambodjaanse leiders vooral om zitten te springen, dat is stemvee. Al vanaf het aantreden van hun eigenaardige coalitieregering - waar zowat elk ministerie wordt bezet door twee co-ministers, één van de koningsgezinde Funcinpec en één van de ex-communistische Cambodjaanse Volkspartij - leven de co-premiers Ranariddh en Hun Sen op voet van onmin. Ze hopen allebei dat ze van elkaars gezelschap zullen worden verlost door de parlementsverkiezingen die uiterlijk volgend jaar moeten worden gehouden.

Hun rivaliteit uit zich hoofdzakelijk in een spervuur van aantijgingen, beledigingen en bedreigingen. Hun ruzie voltrekt zich in alle openbaarheid, via de media, want beide regeringsleiders mijden elkaars gezelschap - met als gevolg dat het kabinet en zelfs het parlement al in geen maanden meer bijeen zijn geweest. Maar intussen waren Ranariddh en Hun Sen al een tijd druk bezig hun eigen lijfwachten te versterken. Gisteravond gebeurde het onvermijdelijke en brak in Phnom Penh een hevig vuurgevecht uit.

Het lijkt haast wel of Ranariddh en Hun Sen doelbewust aansturen op een herhaling van het scenario uit de jaren tachtig, toen de huidige coalitiepartners elkaars vijanden waren in een uitzichtloos lijkende Cambodjaanse burgeroorlog. Hun Sen (een voormalige Rode-Khmercommandant die in 1977 naar Vietnam was gevlucht toen de maoïstische aanhangers van Pol Pot hun Moskougezinde kameraden begonnen te liquideren) was toen premier van de communistische regering die Vietnam in het zadel had gehesen nadat het in 1979 een einde had gemaakt aan het schrikbewind van Pol Pot.

Ranariddh en zijn vader (de inmiddels opnieuw tot koning gekroonde Sihanouk) gaven leiding aan het verzet tegen deze door Vietnamese troepen ondersteunde regering. Het haveloze legertje van de prins moest zwaar leunen op de ervaring en de kracht van de door China gesteunde Rode Khmers. In die jaren hebben vader en zoon Norodom leren leven met het feit dat de Rode Khmers in de bloeddoordrenkte jaren 1975-'79 ook tientallen leden van hun naaste familie hebben vermoord.

Het was een oorlog die het door de Rode Khmers te gronde gerichte land veranderde in een mijnenveld waar de overlevenden van Pol Pot tot op de dag van vandaag lijf en leden riskeren wanneer ze de velden bewerken of hout sprokkelen. Het was een oorlog die, ondanks het politieke vernuft van de tot guerrillaleider geworden prins Sihanouk alleen tot een einde kon worden gebracht met hulp van de hele internationale gemeenschap. Gelukkig hadden zelfs de VS, Rusland en China er pal na het einde van de Koude Oorlog wel iets voor over om een einde te maken aan een conlict waar ze zelf jarenlang het geld en de wapens voor hadden geleverd.

Het heeft een slordige paar miljard dollar gekost, maar het resultaat vertoonde dan ook werkelijk enige gelijkenis met vrede en democratie. Ondanks de Rode Khmers, die niet mee wilden doen en vanuit de jungle bleven stoken. Hun rol lijkt nu bijna uitgespeeld. Maar in Phnom Penh wordt weer geschoten. De beide regeringsleiders staan elkaar naar het leven. Straks worden zíj de grootste vijand van het volk.

Marianne Boissevain

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden