Liever de waarheid dan wraak

Kan de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie als voorbeeld dienen voor Irak? Afshin Ellian vreest van niet. 'Welk moslimland heeft ooit een oprechte poging gedaan om mensenrechtenschenders te berechten?'..

Regelmatig moest rechtsgeleerde Afshin Ellian (37) het lezen staken van de verslagen van de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie. 'Misselijk' werd hij soms van de bekentenissen die hij onder ogen kreeg. Neem het relaas van Dirk Coetzee, hoofdcommandant van het 'martelcentrum' Vlakplaas. In zijn amnestieaanvraag beschrijft hij hoe de zwarte Sizwe Kondile uit de weg werd geruimd.

Eerst werd een slaapmiddeltje in het drankje van Kondile gedruppeld. 'Omdat ik niet geloof dat een nuchter iemand de moed zou hebben gehad om, zomaar, een normaal persoon in de ogen te zien en hem dan van korte afstand door het hoofd te schieten.' Eenmaal met een Makarov-pistool omgelegd, werd Kondile op de brandstapel gegooid, terwijl de agenten genoten van een braai (barbecue).

Coetzee: 'Het duurt ongeveer zeven uur tot een lijk helemaal tot as is verbrand. De vlezige delen, vooral de billen en dijen, moesten gedurende de nacht regelmatig worden omgedraaid om alles tot as te laten verbranden.'

Ellian verdedigt maandag in Tilburg zijn proefschrift over de Waarheids- en Verzoeningscommissie. Hij vindt het 'verbijsterend hoe fantasierijk de mens is bij het bedenken en uitvoeren van misdrijven tegen de menselijkheid'. Of het nu in Zuid-Afrika is, Chili, Tsjetsjenië, Afghanistan of Irak. Zelf gevlucht voor het regime van Khomeini in Iran, is hij gefascineerd door de vraag hoe een gewelddadige dictatuur probeert de overgang te maken naar een democratische rechtsstaat. Hij ondernam een politieke, juridische en filosofische zoektocht naar de vraag waarom Zuid-Afrikanen vooral naar waarheid en minder naar wraak en straf zochten.

Hij vergeleek de Zuid-Afrikaanse strategie met waarheidscommissies in landen als El Salvador, Argentinië en Chili en komt tot de conclusie dat de Zuid-Afrikaanse commissie 'de meest volmaakte' is. Vooral omdat de zwarte verzetsgroeperingen, hoewel zij het historisch gelijk aan hun zijde hadden, zich eveneens voor hún misdaden tegen de menselijkheid moesten verantwoorden. In Zuid-Afrika kwam het niet tot een eenzijdige bijltjesdag. Dat is uniek, meent Ellian, die veel waarde hecht aan de leuze die in de Zuid-Afrikaanse overgangsperiode opgeld deed: 'De waarheid doet pijn, maar zwijgen is dodelijk.'

- ANC-leider en latere president Nelson Mandela heeft in de transitieperiode een sleutelrol gespeeld. U spreekt van een historische verzoening. De geschiedenis dwong Mandela tot die keuze?

'Mandela had te maken met een tweezijdig conflict. Enerzijds was sprake van een etnisch conflict, de witten tegen de zwarten, anderzijds van een antikoloniale strijd. Het verschil met andere gekolonialiseerde landen was dat de Afrikaners onderdeel waren geworden van Zuid-Afrika. Ze hadden een eigen taal ontwikkeld en konden niet terug naar een moederland.

'Begin jaren zestig had Mandela een geheime reis gemaakt naar een aantal landen, waar hij studie maakte van de bevrijdingsbewegingen. Na die reis concludeerde hij dat tegen Fransen en Britten wel een felle strijd kon worden gevoerd, dat die overheersers konden worden verdreven. Maar dat de situatie in Zuid-Afrika afweek. De klassieke Afrikaanse bevrijdingsstrijd kopiëren,zou hebben geleid tot een uitzichtloze, bloedige burgeroorlog of tot genocide: alle blanken moesten worden uitgeroeid, want ze konden nergens anders heen.

'Mandela zag in dat het pan-Afrikanisme zou leiden tot een fascistisch concept. De leuze ''Afrika voor de Afrikanen'' was onbruikbaar, en moest worden vervangen door ''Zuid-Afrika voor alle burgers''. Dat betekende dat de publieke ruimte door zwart en blank moest worden gedeeld en dat de mensenrechten voor iedereen moesten worden gewaarborgd. Dat was het eerste glorieuze moment van verzoening. De echo van die verzoening komt veel en veel later als Mandela, die met recht een kind van de Europese Verlichting genoemd kan worden, onderhandelt met het apartheidsregime.'

- Is het, gezien de gruweldaden als door Coetzee opgebiecht, toch niet opmerkelijk dat voor het pad van verzoening is gekozen?

'Inderdaad. Want al was historische verzoening noodzakelijk, daar hoefde niet noodzakelijkerwijs een Waarheids- en Verzoeningscommissie uit te rollen. Er was ook veel verzet. Vanuit het ANC kwam protest van onder andere de gerenommeerde jurist Kader Asmal, een latere minister. Hij vond verzoening in strijd met het internationaal recht. Slachtoffers hadden het recht de daders te vervolgen, zei hij. Bovendien was apartheid, sinds de jaren zeventig in internationale verdragen, gekenmerkt als een misdrijf tegen de menselijkheid. Asmal had zwaarwegende argumenten.

'Verzet was er ook van president De Klerk, die algemene amnestie en straffeloosheid wenste. Uiteindelijk kon wat Asmal en de Klerk wilden, allebei niet. Amnestie niet, want zoveel daders vrijuit laten gaan, was in strijd met elke vorm van recht. Dat zou de internationale gemeenschap ook niet hebben geaccepteerd. Berechten kon ook niet, want onderdrukten en onderdrukkers zaten midden in onderhandelingen. De onderdrukten konden moeilijk zeggen: wij gaan jullie straks allemaal vervolgen. Dat had het einde betekent van de onderhandelingen.

'Uiteindelijk werden ze het eens dat ze geen wraak wilden, geen collectieve slachtoffering, maar wel schadeloosstelling en herstel van de menselijke waardigheid. En vooral: ze wilden weten wat er was gebeurd. Op grond van de waarheid kon een tribunaal amnestie verlenen. Na raadpleging van allerlei deskundigen, onder andere uit Chili en El Salvador, kwam men tot de Waarheids- en Verzoeningscommissie.'

- Wat maakt de Zuid-Afrikaanse commissie volmaakter dan die van Argentinië en Chili?

'Ook die commissies hebben hun stempel gedrukt op de politieke realiteit van die landen. De waarheidscommissie van Argentinië was een belangrijke factor die ertoe heeft geleid dat veel militairen zijn vervolgd, onder wie Videla. Ze waren niet zinloos. Wat die commissies misten waren specifieke bevoegdheden, zoals het verlenen van amnestie en dagvaardiging. De amnestie-bevoegdheid geeft zo'n commissie het karakter van een tribunaal. Het wordt dan niet alleen een kletspartij over hoeveel de daders gemoord en verkracht hebben in hun leven. De commissie beoordeelt de proportionaliteit van de misdaden, of de daad relatie heeft met de politiek en niet een gewoon misdrijf is, en of de volle waarheid is verteld. Wordt een dader geen amnestie verleend, dan kan hij alsnog worden vervolgd.

'Dagvaardiging is belangrijk omdat een dader gedwongen moet kunnen worden te getuigen en anders strafvervolging riskeert. Neem voormalig president Botha. Commissievoorzitter Desmond Tutu had hem gebeld, geschreven, gesmeekt: kom, vertel, verlos jezelf en anderen. Botha vond het een circus. Heb je niet de macht te dagvaardigen, dan wordt zo'n commissie tandeloos. Verder is openbaarheid belangrijk. De gruwelijke waarheid moet worden verteld ten overstaan van een miljoenenpubliek, voor de tv-camera's. Dat op zich is al een enorme straf.'

- Critici zeggen dat toch te veel daders straf hebben ontlopen en dat het niet is gekomen tot echte verzoening.

'Ruim twaalfduizend aanvragen voor amnestie zijn ingediend. Die mensen hebben hun daden opgebiecht. Daarvan hebben er ruim twaalfhonderd amnestie gekregen. Het was dus niet zo dat als je maar de waarheid vertelde, je daarmee weg kwam. In totaal zijn zo'n twintigduizend onthullende verklaringen opgenomen, 21 duizend slachtoffers hebben hun verhaal kunnen doen, staan officieel geregistreerd. Er is veel waarheid aan het licht gekomen.

'Wat verzoening betreft, gaat het hier niet om een directe verzoening tussen daders en slachtoffers. Het gaat om de mogelijkheid langzamerhand met zichzelf en de maatschappij in het reine te komen. Dan heb ik het over rechtsvrede, voor zowel slachtoffers als daders. Dat het recht door alle groepen mensen wordt erkend. En dat heeft gewerkt. Er is nog absurd veel geweld in de Zuid-Afrikaanse maatschappij, maar geen politiek geweld. Er is geen gewapend conflict, er zijn geen grootschalige raciale gewelddadigheden. Blanken kunnen oppositie voeren. Er worden verkiezingen gehouden. Als brug tussen een duister verleden en een democratischer toekomst heeft de commissie goed gewerkt.'

- Zou een dergelijke commissie een rol kunnen spelen in Afghanistan of Irak, waar ook op grote schaal mensenrechten zijn geschonden?

'Niet in de Zuid-Afrikaanse vorm. De kans dat zo'n commissie van de grond komt in islamitische landen is uiterst gering. Daar heb je geen messiaanse vergevingsgezindheidscultuur. Ik heb het dan over principes en niet wat de mensen ervan maken. Garanties dat de mens die principes perfect zullen toepassen, heb je nooit. Maar Tutu kan heel diep graven naar die principes en zich er uiteindelijk toe zetten om Winnie Mandela aan te spreken op haar verantwoordelijkheid voor de dood van Stompie (een ANC-tieneractivist, red). Haar vragen om een spijtbetuiging, zodat de moeder van Stompie eindelijk weer eens naar bed kan gaan in de wetenschap dat mevrouw Mandela verantwoording heeft afgelegd.

'Zoiets zie ik in de Arabische wereld niet gebeuren. Daar bestaat de cultuurvan iemand de andere wang toekeren niet. Daar geldt: oog-om-oog-tand-om-tand. Je stuit ook niet op enorme waarheidsliefde in de islamitische wereld. Welk moslimland heeft ooit een oprechte poging gedaan om mensenrechtenschenders te berechten? Wat dat betreft is de situatie in Afghanistan buitengewoon pijnlijk. Niemand heeft opgeroepen tot een onderzoek naar soms genocidale toestanden onder het Taliban/Al Qa'ida-bewind. Al die misdaden die daar zijn gepleegd. Kennelijk is er geen Afghaan die op zoek wil naar de waarheid.'

- Moet die waarheid alsnog naar boven komen en wie moet daartoe het initiatief nemen? Elke poging van de Amerikanen zal worden wantrouwd.

'Afghanen, en wat Irak betreft Irakezen, die in Europa of de Verenigde Staten rechten hebben gestudeerd, zouden het initiatief kunnen nemen. Ik vrees dat ze dat niet doen, omdat ze weten dat de krijgsheren dat niet toestaan. Die hebben immers ook bloed aan hun handen. Ik vind het jammer dat het niet gebeurt. Want ook moslimlanden moeten bereid zijn degenen die misdrijven tegen de menselijkheid hebben gepleegd, te berechten. In elk geval zouden de Verenigde Naties onderzoekscommissies kunnen instellen, zoals in El Salvador is gebeurd.

Natuurlijk, als de Amerikanen dat voorstellen, komt het meteen verdacht over. Die moeten dat niet doen. Maar waar blijven de Europeanen? Onze minister van Buitenlandse Zaken kan toch ook concrete voorstellen doen over bijvoorbeeld de instelling van een oorlogstribunaal? Bevolkt door, ik noem maar wat: Egyptische en andere mensenrechtenjuristen. We moeten investeren in de wederopbouw van Afghanistan en Irak. Waarom wel snel kijken naar de oliecontracten en niet naar investeringen in de menselijke waardigheid? Op dat vlak zou Europa niet alleen met de vinger naar de VS en Engeland moeten wijzen, maar medeverantwoordelijkheid moeten nemen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden