Liever ander blauw dan meer blauw

Het gaat de goede kant op met de misdaadbestrijding in Nederland, zo verkondigden de politiecommissarissen in hun nieuwjaarstoespraken. Geen wonder, aldus Malcolm Sparrow, als de politie alleen nog wordt beoordeeld op het aantal boetes en arrestaties....

Ruim driekwart van de Nederlanders vindt dat de overheid te weinig doet aan ordehandhaving. In geen enkel geustrialiseerd land is de bevolking zo negatief over de politie. De politiecommissarissen vertelden afgelopen week op hun nieuwjaarsrecepties daarentegen een opgewekt verhaal. De aangiftes van misdaden nemen af en er zitten meer criminelen achter de tralies. Met veel zelfvertrouwen concluderen ze dat de grote steden veiliger zijn geworden.

Malcolm Sparrow heeft voor deze paradox een eenvoudige verklaring. Sparrow is van oorsprong een Britse politieman. Inmiddels is hij hoogleraar aan de Harvard Universiteit in de Verenigde Staten. Daar houdt hij zich niet alleen met de politie bezig, maar met alle diensten die zich richten op de handhaving van wetten. Denk aan milieuinspecties of controleurs van de arbeidsomstandigheden.

Hij is steeds op zoek naar het vakmanschap in de wetshandhaving. Zijn recentste boek heet dan ook The Regulatory Craft. (De kunst van het handhaven). Onlangs was hij in Nederland om als een ware goeroe vertegenwoordigers van politie en inspectiediensten te vertellen over zijn jongste inzichten.

Volgens Sparrow is de politie verstrikt geraakt in haar eigen statistieken. Gegevens over het aantal arrestaties zeggen weinig. Hij noemt dat laatdunkend 'bonen tellen'. Ze bewijzen dat de politie actief is, niet dat de politie effectief is. Mensen willen in hun omgeving merken dat de politie verschil maakt. Als ze dat niet zien, gaan ze eisen stellen.

De tragiek is alleen dat men bij gebrek aan betere richtlijnen terugvalt op de oude statistieken. Dus eist de minister in zijn prestatiecontract met de politiekorpsen meer boetes en meer arrestaties. 'Het publiek weet niet hoe het om een betere politie kan vragen dus roepen ze om meer politie.' Het Centraal Planbureau concludeerde deze week in een rapport dat deze aanpak niet bevorderlijk is voor de kwaliteit van het politiewerk.

Het alternatief van Sparrow klinkt als een ongelooflijke open deur. Zijn advies aan wetshandhavers is dat ze moeten vaststellen wat de belangrijkste problemen zijn en die moeten oplossen. Toch behelst het een radicale omkering van de gangbare werkwijze van politiediensten en milieuinspecties. Het betekent namelijk dat zij moeten kiezen welke wetsovertredingen ze het kwalijkst vinden.

Zo'n radicale keuze impliceert dat andere wetsovertredingen minder aandacht krijgen. Dat staat echter haaks op wat Sparrow de handhavingsmythe noemt. In het publieke debat houden politici vol dat alle wetsovertredingen bestraft moeten worden. Ondertussen weet iedereen dat daarvoor de middelen ontbreken. Het gevolg is dat er niet gekozen wordt en alles halfhartig wordt gedaan. Dat is fnuikend voor de effectiviteit.

'Toen ik van de politieacademie kwam had niemand mij verteld hoe ik om moest gaan met mijn discretionaire bevoegdheid. Op basis waarvan kies je om tegen de ene overtreding wel op te treden en tegen de ander niet? Op basis waarvan begin je het ene onderzoek en het andere niet? Eigenlijk deed iedereen maar wat. Het heeft geen zin om te ontkennen dat handhavers discretionaire bevoegdheden hebben. We kunnen beter zorgen dat ze rationele keuzes maken en daarvoor verantwoording afleggen.'

Met uw slogan 'Kies de belangrijkste problemen en los ze op' neemt u afstand van het idee van 'zero tolerance'.

'Als zero tolerance betekent dat we elke overtreding moeten bestraffen, is het een onzinnige claim. Daar heb je simpelweg de mensen niet voor. Het is meer een gebaar dan een re waarschuwing.'

Uw aanpak impliceert ook dat het niet gaat om meer blauw op straat, maar om meer kennis van misdaden. Minder surveilleren en meer analyseren.

'New York is een voorbeeld waar het agressief surveilleren op straat succes heeft gehad. Daar ging dat ook gepaard met een sterke retoriek van 'zero tolerance'. Wij tolereren geen enkel wangedrag. Of je spuugt op straat of mensen berooft maakt voor ons niet uit. We pakken iedereen aan. Als je doel is om kleine straatcriminaliteit aan te pakken, is dat een effectieve strategie. Maar de kans op een terugslag is wel groot. De geschiedenis laat zien dat zo'n strikt regime op termijn verzet oproept.

'Ik denk dat het effectiever is om je te concentreren op de belangrijke problemen. Want laten we wel wezen. Zelfs als je 20 procent meer agenten op straat hebt, kan de politie nooit overal bijzijn. Het is ook de vraag of mensen wel op elke hoek een agent willen hebben. Ik zou liever hebben dat de agenten zich richten op belangrijke problemen.'

Dat klinkt mooi, maar lukt het ook die problemen op te lossen?

'Mijn slogan klinkt simpel, maar juist daarom heeft het een tijd geduurd om hem te formuleren. In Amerika hadden de Republikeinen enkele jaren geleden de aanval geopend op de dienst die toeziet op de arbeidsomstandigheden. Ze wilden de dienst opheffen. Als de overheid voldoende informatie zou verschaffen over veiligheidsrisico's zouden de bedrijven daar zelf wel een oplossing voor vinden. De dienst had geen verweer omdat ze niet kon laten zien wat die 1400 mensen deden. Ja, ze rapporteerden jaarlijks hoeveel inspecties ze hadden uitgevoerd, maar dat zegt niks.

'Zo kwam ik op de langere versie van mijn slogan. Kies belangrijke problemen, los ze op en vertel iedereen van je succes. En de dienst had successen geboekt. Een ziekte als bruine longen was zo goed als uitgebannen. Het aantal ongelukken in graansilo's was gedecimeerd. En zo konden ze tal van concrete risico's noemen die daadwerkelijk waren bedwongen.'

Kan dat bij de politie ook. Kan je criminaliteit uitbannen?

'Bij het benoemen van problemen moet je specifiek zijn. In Boston bestond een groot probleem met geweld tussen jeugdbendes. In vijf jaar waren er 155 jongeren vermoord. Dader en slachtoffer hadden daarbij steeds hetzelfde profiel. Ze waren lid van een bende. Toen is besloten om de bendes in kaart te brengen. Uiteindelijk zijn 61 bendes gentificeerd. Die zijn uitgenodigd bij de politie. Daar werd hen te verstaan gegeven dat het uit moest zijn met het geweld en daaraan werd een duidelijk dreigement verbonden.

'Als een lid van een bende nog een moord zou plegen, zou de politie alles uit de kast halen om niet alleen de dader, maar de hele bende aan te pakken. De politie zou in hun wijk driedubbel gaan patrouilleren. Triviale overtredingen, verkeersboetes, niet nagekomen afspraken met reclasseringsambtenaren, alles zou worden gebruikt om de bende klem te zetten. Twee bendes die zich desalniettemin aan moord schuldig hadden gemaakt, zijn op deze manier aangepakt. En de resultaten zijn via posters publiek gemaakt. Het aantal moorden is vervolgens met 68 procent gedaald.'

De bendes kunnen het dreigement van de politie ook anders verstaan. Zolang je niet moordt laten we je met rust

'Dat is een gevaar. Sommige bendes verstonden het dreigement als een belofte. Als je geen geweld gebruikt, laten we je met rust. Maar dat is niet gezegd. De politie mag nooit de indruk wekken misdaden door de vingers te zien. De bestrijding van andere misdaden ging voort op basis niveau. Maar de bendes wisten natuurlijk ook wel dat die aandacht niet veel voorstelt.'

Wie bepaalt wat de belangrijkste problemen zijn. Hebben burgers daarin nog een stem?

'De beroepsmensen moeten bepalen wat de hoogste prioriteit moet krijgen, maar de burgers moeten wel uitgenodigd worden om problemen te nomineren. De kans is groot dat de burgers met kleine kwesties aankomen. Toch is het nodig om burgers in te schakelen, want wetshandhavers hebben de neiging om in kringetjes te lopen. Ze houden zich bezig met dingen die ze belangrijk vinden en omdat ze zich daarmee bezig houden, zien ze veel wat niet deugt. Dat sterkt ze weer in het idee dat het belangrijk is om daar energie in te steken.

'De betrokkenheid van burgers kan verfrissend werken. Deze werkwijze kan ook een uitstraling hebben naar de hele gemeente. In Baltimore kreeg de politie allerlei klachten die niet op het terrein van de politie lagen. Die hebben ze doorgespeeld naar de gemeente. Het gevolg was dat het gehele gemeentelijke apparaat probleemgerichter ging werken.'

Accepteren burgers het als hun probleem geen prioriteit krijgt?

'De politie of de milieuinspectie moet de mogelijkheid hebben om nee te zeggen. Maar je moet burgers die de moeite nemen op een probleem te wijzen, wel serieus nemen. Je moet ze laten weten waarom hun probleem geen prioriteit heeft.'

Is het wel mogelijk om sommige dingen niet te doen. Toen enkele maanden geleden bleek dat Nederlandse automobilisten die na het tanken zonder te betalen wegreden, niet werden vervolgd door het Openbaar Ministerie, schreeuwden de pomphouders moord en brand.

'Voor geen enkel delict mag de pakkans nul zijn. Dat is een eerste vereiste. Maar de pakkans kan wel laag zijn. Dat moet je verdedigen door te laten zien dat andere dingen belangrijker zijn. Wilt u werkelijk dat we alle mensen die doorrijden zonder te betalen vervolgen? Zelfs als dat ten koste gaat van de bestrijding van berovingen met geweld?

'In Florida was een politiecommissaris die het publiek dat soort keuzes keihard voorlegde: Ik wil best meer politiemensen vrij maken om de drugscriminaliteit aan te pakken, maar dat betekent wel dat de politie niet meer verschijnt na auto-ongelukken waarbij geen lichamelijk letsel optreedt. Dan doen we geen klerkentaken meer voor de verzekering. Zeg het maar. Is dat wat u wilt?'

Openlijk zeggen dat de bestrijding van sommige overtredingen geen prioriteit heeft, is toch een uitnodiging om de wet te overtreden?

'Dat is waar. Daarom is het van belang om sommige keuzes geheim te houden. En als het toch uitlekt dat je sommige zaken weinig aandacht geeft, kan dat een reden zijn om de prioriteiten te verleggen.'

Past zo'n geheimhouding wel in een democratische samenleving?

'Je verwacht toch ook niet dat de politie van tevoren aankondigt waar ze een alcoholcontrole houdt? Zou jij als burger willen dat bedrijven weten dat de controle van de uitstoot van bepaalde stoffen geen prioriteit meer heeft? Natuurlijk niet. Je zou willen dat die bedrijven in de veronderstelling leven dat ze morgen gecontroleerd kunnen worden. Veel diensten die zich met handhaving bezig houden, onderschatten de waarde van mysterie en geheimhouding. Ze zijn veel te open over hun eigen werkwijze.'

Leidt uw aanpak niet tot enorme rechtsongelijkheid? In Nederland is het nu zo dat als je op Schiphol met een kilo coca wordt betrapt, je alleen je drugs moet inleveren, word je in Zaandam gepakt dan moet je anderhalf jaar zitten.

'Om effectief te zijn, is het noodzakelijk om te beknibbelen op de traditionele noties van faire behandeling en rechtsgelijkheid. De bendes in Boston werden juist niet gelijk behandeld. Er zijn talloze redenen om verschil te maken. Het kan zijn dat je anders wordt behandeld omdat je een beroemdheid bent en jouw straf dus meer uitstraling heeft. Het kan zijn dat je wordt vervolgd voor de ene overtreding, maar dat je dat over je hebt afgeroepen omdat je gezondheidsregels aan je laars lapt of omdat je wordt verdacht van witwaspraktijken.

'Een effectieve aanpak vereist vaak een onorthodoxe aanpak. Dat kan ten koste gaan van de ouderwetse normen als proportionaliteit, transparantie en rechtsgelijkheid. Dat betekent niet dat die oude noties hun waarden hebben verloren, maar dat ze moeten worden afgewogen tegen hun effectiviteit. De beroepsmensen moeten bedenken welke aanpak de gewenste gedragsverandering oplevert. Het is aan de politiek om te bepalen hoeveel rechtsgelijkheid we bereid zijn in te leveren voor een effectieve aanpak.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden