Lieveling van de aandeelhouder, maar geen echt 'mensenmens'

'Een godsgeschenk voor KPN', noemde oud KPN-topman Wim Dik hem toen hij aantrad bij KPN. Neelie Kroes had het over 'een man die alles kan'. Aan superlatieven geen gebrek bij het aantreden van Ad Scheepbouwer als hoogste baas bij KPN in 2001. Komende woensdag presenteert hij voor de tiende en laatste keer de jaarcijfers en kan de balans worden opgemaakt. Welke stakeholders kwamen er het beste vanaf tijdens zijn bewind?


Vind maar eens een groot bedrijf dat de afgelopen tien jaar net zoveel beter presteerde in de AEX als KPN. De Amsterdamse hoofdgraadmeter halveerde nagenoeg van 640 tot 330 punten. In dezelfde periode groeide het aandeel KPN van een kleine 2 euro per aandeel naar ruim 11 euro.


Veel slechter dan bij binnenkomst van Scheepbouwer kon het overigen niet gaan met KPN. Door de veel te hoge prijs die KPN in 2000 betaalde voor UMTS-licenties (een beslissing die Scheepbouwer als commissaris van het telecombedrijf overigens mede-goedkeurde) en de enorme aanschafprijs van het Duitse E-Plus, had KPN een schuld van 22,8 miljard euro toen haar nieuwe topman aantrad. Voordat hij zijn baan als bestuursvoorzitter van het goedlopende postbedrijf TPG opzegde en ja zei tegen KPN, regelde hij dan ook eerst een lening. Bij een consortium van acht banken haalde hij 2,5 miljard euro binnen.


Nog geen zes weken in functie kondigde hij meteen aan vijfduizend banen te schrappen. Het was veruit de grootste reorganisatie in de geschiedenis van het ex-staatsbedrijf. Vervolgens stootte Scheepbouwer de belangen af in Ierse, Hongaarse en Indonesische activiteiten en regelde een aandelenemissie die 5 miljard euro opleverde. Toenmalig minister Zalm nam 1,7 miljoen euro van dat bedrag voor zijn rekening. De staat verdiende er uiteindelijk overigens goed aan. In stappen bouwde hij zijn belang van 30 procent in het bedrijf stapsgewijs af met forse rendementen.


Het snelle, doortastende optreden van de op dat moment 56-jarige Scheepbouwer leverde hem direct waardering op van vriend en vijand en legde KPN op de beurs geen windeieren. De koers verdubbelde nog voor het eind van het jaar. Nog geen drie maanden na zijn aantreden was het dumpaandeel KPN weer veranderd in het volksaandeel dat het zo lang was geweest. In 2001 hadden volgens onderzoeksbureau NIPO 397 duizend huishoudens een aandeel KPN in bezit. Fors meer dan het tweede meest gewilde Nederlandse fonds, ABN Amro.


'Aandeelhouders zijn altijd dol geweest op Ad omdat hij jaar op jaar zijn beloften is nagekomen', stelt Bernard van de Weert. Hij werkte jaren direct onder Scheepbouwer en schreef over die periode vorig jaar het boek We hebben een beller. 'Als je steeds levert wat je toezegt, krijgen mensen veel vertrouwen in je.' Analist Jos Versteeg van Theodoor Gilissen: 'In KPN zit weinig groei, dus moeten de aandeelhouders het hebben van dividendsrendement. Op dat gebied heeft Scheepbouwer het heel goed gedaan. Hij heeft slim geïnvesteerd, nooit te veel geld uitgegeven en altijd stevige dividenden uitgekeerd.'


Ook Jan Maarten Slagter, voorman van de Vereniging van Effectenbezitters, is die mening toegedaan. 'Ad Scheepbouwer is wat mij betreft een voorbeeld voor andere bestuursvoorzitters; je kunt aanvoeren dat de omzet van het bedrijf in de afgelopen tien jaar nauwelijks is gegroeid, maar je kunt het ook omdraaien; hij heeft geen rare dingen gedaan met geld van de aandeelhouders om groei te kopen. Hij is bij uitstek een manager die in het belang van zijn aandeelhouders handelt. '


Of hij er wakker van heeft gelegen, is de vraag, maar het woord InternetPlusBellen (een combinatiepakket van ADSL en telefonie) zal bij Scheepbouwer vast geen al te vrolijke associaties oproepen. Dat doet het in ieder geval niet bij een groot aantal klanten. De dienst die in 2006 werd gelanceerd was zo populair dat KPN de massale toeloop al snel niet meer kon bolwerken. 'Het was niet alleen populair, de dienst was ook gewoon niet klaar toen ze hem lanceerden', stelt Bart Combee, directeur van de Consumentenbond. De klachtenstroom zwol aan en InternetPlusBellen was onderwerp van menig consumentenprogramma. Furieuze klanten spuwden hun gal over telefoonverbindingen die uitvielen als hun partner tegelijkertijd een paar fotobestanden verstuurde per e-mail, over door hen opgezegde abonnementen waar ze nog steeds facturen voor kregen en over niet geleverde diensten.


Combee van de Consumentenbond vertelt dat de talloze acties die de club voerde tot helemaal niets leidden. 'Er was geen doorkomen aan. Uiteindelijk hebben we publiekelijk de handdoek in de ring geworpen.' In februari 2007 besloot het concern de werving van nieuwe klanten stop te zetten, zolang de problemen niet waren verholpen.


Ook later kwam KPN nog veelvuldig langs in consumentenprogramma's als Kassa en Radar. Slechte bereikbaarheid van callcenters, spookfacturen en haperende diensten paseerden de revue. Begin 2010 was er ophef over de nieuwe rekenmethodes die KPN losliet op het belgedrag van haar klanten. Onder de noemer 'bellen per minuut' werd de beltijd standaard naar boven afgerond. Toen klanten doorkregen dat voor 1 minuut en 1 seconde bellen, 2 minuten in rekening werden gebracht, waren de rapen gaar.


Ter verdediging van KPN merkt Bernard van de Weert op dat het bedrijf niet het enige grote dienstverlenende bedrijf in de branche is dat veel klagende klanten heeft. 'Goede klantenservice is bij deze omvang nou eenmaal erg moeilijk.' Nog een punt van nuance: 'Op het totaal aantal klanten van KPN is het aantal klachten natuurlijk heel klein.' Consumentenbondvoorzitter Combee vult aan: 'Ik heb ook het idee dat KPN heel veel heeft geleerd van InternetPlusBellen.'


Dat Scheepbouwer klanttevredenheid wel degelijk hoog in het vaandel had, merkte Bernard van de Weert en de rest van het topmanagement overigens zelf ook. 'In de eerste jaren lag de focus puur op overleven. Toen dat eenmaal op orde was, werd klanttevredenheid veel belangrijker. 'Er waren jaren dat vrijwel onze hele bonus was gekoppeld aan targets op dit vlak.'


Qua inzicht in de klantbehoeften liep Scheepbouwer nog weleens voor de troepen uit. In april 2002 introduceerde hij i-mode in Nederland. De uit Japan overgewaaide internetdienst voor mobiele telefoons zou het helemaal gaan worden, was zijn oordeel. Binnen acht maanden zouden een miljoen Nederlanders i-mode gebruiken. Anderhalf jaar later had KPN pas 800 duizend klanten. I-mode mocht dan minder aanslaan dan verwacht, mobiel internet werd uiteindelijk een nog veel grotere hit dan Scheepbouwer voorzag.


Ook op het gebied van snel internet ging Scheepbouwer harder dan zijn klanten. Met de uitrol van glasvezel moest heel Nederland aan de snelst mogelijke internetverbinding worden geholpen. Het was voor alles een aanval op de kabelbedrijven, die op de consumentenmarkt de grootste bedreiging vormden voor KPN. Internet via hun kabels is nu eenmaal veel sneller dan via het kopernetwerk van de telecomreus. 'Het werd uiteindelijk een hoofdpijndossier', stelt Van de Weert. 'De consument zit nog helemaal niet te wachten op de snelheden die glasvezel biedt. Ze kunnen alles wat ze willen al met de bestaande verbindingen.' Tot dat inzicht kwam ook KPN. Eind 2009 maakte het bekend de glasvezelplannen voorlopig op een laag pitje te zetten. Eerst wordt het kopernetwerk 'opgewaardeerd'.


Direct na zijn aantreden schokte de nieuwe topman iedereen met een groen KPN-hart. Vijfduizend man moesten het veld ruimen bij het concern. Terwijl hij in die periode tegenover de media stellig ontkende dat KPN op de rand van een faillissement stond, bezigde Scheepbouwer tegen de bonden hardere taal. Het woord faillissement kwam niet over zijn lippen, maar hij sprak wel van een 'betonnen muur'. Daar zou KPN tegenaan lopen als hij niet snoeihard zou saneren. De boodschap was klip en klaar: vijfduizend man eruit, of alle 45 duizend komen snel thuis te zitten. Tijdens de negen jaar die daarop volgden zouden in totaal 12 duizend banen worden geschrapt.


Hoewel velen begrip konden opbrengen voor de reorgansaties, had Scheepbouwer zich volgens betrokkenen gedurende het proces wat vaker van zijn menselijke kant mogen tonen. Daarvan was namelijk maar zeer mondjesmaat sprake. Vraag het mensen die direct met hem hebben samengewerkt, vraag het de bonden, vraag het iedereen die zakelijk met hem te maken heeft gehad en je krijgt het te horen: Ad is geen 'mensenmens'.


Zeker voor een manager die zich genoodzaakt ziet meermaals fors te saneren is dat geen geweldige eigenschap. 'Op de momenten dat je zo hard moet snijden, is het prettig als je een leider hebt die ook op de werkvloer laat zien dat hij begrip heeft voor de pijn die zijn beslissingen, hoe noodzakelijk ook, tot gevolg hebben', zegt Joost van Herpen die namens AbvaKabo bij KPN aan tafel zit. 'Zo'n persoon is Scheepbouwer nooit geweest. Van onze leden horen wij vaak terug dat ze hem eigenlijk nauwelijks hebben gezien. Scheepbouwer is iemand die ze alleen uit het personeelsblad kennen.'


Anselma Zwaagstra, die als bestuurder van CNV Publieke Zaak meermaals met KPN om de tafel zat, herkent dat beeld. 'Hij is een weinig empathisch mens, je zult hem niet tussen zijn mensen in de kantine zien zitten.' Zowel Zwaagstra als Van Herpen benadrukt overigens dat de grote reorganisaties over het algemeen wel netjes zijn verlopen.


Volgens voorzitter van de centrale ondernemingsraad Hans Cornelis heeft die afstand tot de werkvloer alles te maken met Scheepbouwers taakopvatting. 'Hij is de baas met zijn eigen takenpakket. Daar hoort medeleven tonen op de werkvloer gewoon niet bij. Dat behoort tot de taken van anderen in de organisatie.' Voormalig president-commissaris Ton Risseeuw: 'In een organisatie met meer dan dertigduizend werknemers is het al lastig om de topduizend regelmatig te zien.'


Bernard van de Weert stelt dat Scheepbouwer zeker in het begin 'als een dictator' aan de slag is gegaan. 'Dat klinkt harder dan ik het bedoel, maar hij was gewoon bijzonder helder in zijn keuzen. Als hij vond dat we linksaf moesten, dan gingen we linksaf. Punt. En dat was op dat moment ook exact wat het bedrijf nodig had.' Van de Weert nuanceert overigens het beeld van de weinig empathische Scheepbouwer. 'In kleiner comité is hij veel losser en spontaner.' En: 'Als een monteur of een werknemer hem een mailtje stuurde, nodigde hij die gewoon uit voor een gesprek, hoor.'


Op het gebied van medezeggenschap is Scheepbouwer in de loop van de jaren zeker gegroeid, vindt Cornelis. Toen hij opstapte bij TPG, zei zijn toenmalige COR-voorzitter Jan Bierenbroodspot in een interview dat het hart van Scheepbouwer niet bij medezeggenschap lag. Volgens Cornelis bleek dat ook uit zijn beginjaren bij KPN. 'Maar inmiddels weet hij dat goede medezeggenschap een bedrijf sterker kan maken. Bij de verkiezingen voor een nieuwe COR vorig jaar zei hij: hoe kritischer de medenzeggenschap, hoe beter de besluiten.'


Duurzaamheid is niet de eerste associatie die je hebt bij Ad Scheepbouwer. Niet omdat hij niet duurzaam zou zijn, maar eerder omdat hij het niet bijzonder actief uitdraagt. Niet zoals collega-topmannen Hans Wijers (AkzoNobel), Feike Sijbesma (DSM) en Peter Bakker (TNT) het doen. Toch deed ook Scheepbouwer het nodige op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Deze week nog stelde MVO-Nederland dat KPN het transparantste MVO-jaarverslag heeft in Nederland. Dat soort dingen kan alleen als het onderwerp ook in de bestuurskamer op de agenda staat.


Ook op het gebied van diversiteitsbeleid droeg Scheepbouwer zijn steentje bij. Vanaf het moment dat de grootste financiële nood voorbij was bij KPN, introduceerde hij maatregelen die de doorstroming van vrouwen naar de top moest regelen. Toen hij na acht jaar concludeerde dat al die maatregelen veel te weinig effect hadden gesorteerd, greep hij naar grover geschut.


In oktober 2009 meldde hij in de Volkskrant dat hij diverse vacatures voor vrouwen zou gaan reserveren. 'Bij de instroom van werknemers is de verhouding tussen mannen en vrouwen ongeveer fifty-fifty. In de top van het bedrijf ligt de verhouding op 80-20. Er is dus sprake van verspilling van talent. Dat is zonde', aldus de topman.


Grootste misser op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen noemt Ansema Zwaagstra van CNV Pulieke Zaak de hoogte van zijn beloningen. 'Hij is jaar na jaar met ontzettend veel geld naar huis gegaan. Je komt niet bepaald dichter bij je mensen te staan als je dat doet terwijl je aan de lopende band aan het snijden bent in je organisatie. Maatschappelijk verantwoord ondernemen gaat ook over de relatie met je werknemers, niet alleen over strategie.'


De ophef over zijn beloning liep direct na zijn aantreden hoog op. Vooral het optiepakket van 1,6 miljoen opties dat hij tijdens onderhandelingen over zijn functie had bedongen, schoot velen in het verkeerde keelgat. Helemaal omdat die beloning in schril contrast stond met de enorme reorganisatie die Scheepbouwer na zijn aantreden doorvoerde. De Tweede Kamer noemde de beloning in november 2001 'exorbitant'. Zelfs VVD-minister Hans Hoogervorst noemde de beloning 'onmatig' en 'te ruimhartig'.


Ton Risseeuw, de man die Scheepbouwer binnenhaalde en lange tijd zijn president-commissaris was, staat nog steeds volledig achter de beloning. 'Hij was en is een uniek talent, met internationale statuur. Voor zo iemand moet je nu eenmaal een prijs betalen.'


Zelf liet Scheepbouwer zich in 2004 ontvallen de discussie over zijn salaris 'gezeur' te vinden. Van de Weert daarover: 'Hij vindt het iets tussen hem en zijn commissarissen. Hij maakt afspraken met hen, komt die na en krijgt daarvoor het salaris dat ze daarvoor zijn overeengekomen. Zo simpel is het.'


Analist Jos Versteeg van Theodoor Gilissen wijst er bovendien op dat Scheepbouwer de 33 miljoen euro die hij in de loop van de jaren bij elkaar harkte dubbel en dwars waard is geweest. 'Goeie topmannen als Scheepbouwer zijn onbetaalbaar. Kijk eens naar de waarde die hij heeft gecreëerd voor zijn aandeelhouders. Op dat gebied past hij wat mij betreft in een rijtje met toppers als Jack Welch (GE), Mark Hurd (HP) en Steve Jobs (Apple).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden