'Lieve Alma, je moet véél meer liederen componeren'

Liederen van Alma Mahler-Schindler, en Eine florentinische Tragödie van Zemlinsky. Concertgebouworkest en solisten o.l.v. Chailly. Amsterdam, Concertgebouw. Herhaling: vanavond. Radio 4: 4 mei....

ROLAND DE BEER

Lauwe zomernacht. De stille stad. Der ganze Himmel glüht in hellen Morgenrosen. De liederen die Iris Vermillion en het Concertgebouworkest woensdag in nieuw georkestreerde vorm in première brachten, onder leiding van Riccardo Chailly, werden gedragen door natuurbeelden en suggesties van serene stilte. De poëzie was van dichters als Rilke en Richard Dehmel.

Op de achtergrond krijste onhoorbaar een mannenstem mee: 'De rol van componist komt mij toe - aan jou is die van de liefhebbende compagnon en begrijpende partner.'

Iets dergelijks schijnt Gustav Mahler zijn geliefde Alma Schindler te hebben toegefluisterd. Dat moet een fijn verlovingsuur zijn geweest. Echt genant werd het (voor Mahler) toen de verloofde, later veranderd in weduwe, het opschreef en publiceerde.

Het componistenlot van Alma Mahler-Schindler: een cause célèbre van de emancipatiebeweging. Het was zonneklaar dat anno 1901 de carrière van een talentvolle vrouw in de knop was gebroken.

Foei derhalve.

Temeer omdat het niet in de aanstaande echtgenoot was opgekomen het liedwerk van Alma, een leerlinge van de beroemde Zemlinsky, ook maar een seconde te bekijken. Dat gebeurde, alweer volgens Alma Mahler, pas negen jaar later. Mahler zou zich van spijt de haren uit het hoofd hebben getrokken.

Wat de memoires van de 1964 overleden Alma Mahler waard zijn (ze zou zich ontpoppen als het tegendeel van iemand die zich laat koeioneren), daar zijn Mahlerkenners het niet over eens. Maar wat vast staat, is dat tussen 1910 en 1924 veertien liederen van Alma werden uitgegeven. En dat er mooi materiaal zit in dat bescheiden oeuvre.

Wat sinds woensdag ook vast staat, is dat verschillende van Alma Mahlers liederen zich goed laten orkestreren, maar dat je dat niet moet doen met hulp van een halfgaar muziek-tekstverwerkingsprogramma.

De aangeleverde orkestpartijen van In meines Vaters Garten, het zwaartepunt van de geprogrammeerde liederenset, bleken zoveel fouten te bevatten dat een uitvoering van Alma's langste compositie er niet meer in zat. Dit tot consternatie van de orkestrator, de Britse componist Colin Matthews, en een uit Italië ingevlogen eenpersoons-Mahlerfamilie, bestaande uit Alma's kleindochter Marina Mahler. Zij werd in het Concertgebouw gesecondeerd door de Britse Mahlerexpert Donald Mitchell - de man die Chailly vorig jaar tijdens het Mahlerfeest het idee van de Alma-liederen aan de hand deed.

De resterende selectie van zes liederen, georkestreerd door Matthews' broer David, nam de plaats in van eerder geprogrammeerde Zemlinsky-liederen in een orkestratie van Van Vlijmen.

De broers Matthews meldden een orkestbezetting ter hand te hebben genomen, vergelijkbaar met die van Gustav Mahler in zijn Lieder eines fahrenden Gesellen. Dit leek in tegenspraak met de veronderstelling dat Alma de meeste van haar liederen schreef in de jaren vóór haar huwelijk met Mahler. Maar raar was het niet, want de bezetting was gangbaar in het genre van destijds, en David Matthews bleek sympathiek werk te hebben geleverd.

Markant noch opdringerig. Eigenlijk meer een achtergrondklank, wat kleurloos hier en daar (Mahler, ongeduldig: 'De rol van orkestrator komt mij toe. Komt mij toe.')

Alma Mahlers melodiek is wendbaar en sierlijk, en berust in haar meest geïnspireerde momenten, als in de aanhef van Die stille Stadt en in de nummers Licht in der Nacht en Waldseligkeit, op ambigue, snel verglijdende toonsoortkeuzes. Een kunst die Alma wellicht afkeek van Zemlinsky en de vroege Schönberg en Strauss.

Dat Iris Vermillion de juiste mezzo was voor de gezongen partijen, moest worden betwijfeld. Ze leek er geen geweldige analyses aan te hebben gewijd, en kwam, waar muzikale frases in een opgaande guirlande eindigden, nogal eens in de knoop met haar intonatie - waarbij ze het zicht op de ware Alma ontnam. Er klonk wat Alma, net genoeg om te betreuren dat Alma Mahler, die meer creativiteit investeerde in verhoudingen met kunstenaars dan in een kunstenaarscarrière, niet meer heeft gecomponeerd dan ze deed.

Was Gustav de verdelger van haar melos? Volgens Donald Mitchell zou Mahler het Alma pas echt onmogelijk hebben gemaakt als hij gezegd had: 'Of course my dear, je moet véél meer liederen componeren.'

In het hoofdprogramma ging Zemlinsky's eenakter Eine florentinische Tragödie. Chailly was aanmerkelijk sterker op dreef dan de zangers. Van wie de beste, de bariton Albert Dohmen, gelukkig het meest aan de beurt was.

Roland de Beer

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden