Liegen politici vaker dan voorheen of lijkt dat maar zo?

Als Ruud Lubbers een loopje met de waarheid nam, sprak men over 'belubberen'

Waarom liegen politici soms? Wordt er meer gelogen dan voorheen of lijkt dat maar zo? En waarom is premier Rutte zo vaak betrokken bij affaires rond rekkelijke waarheden?

Met het datsja-verzinsel hield Halbe Zijlstra zijn eigen achterban voor de gek. Dat strookt met de bevindingen van Mearsheimer. Beeld anp

Leiders liegen niet om er zelf beter van te worden, of omdat ze zichzelf in de hoek hebben geschilderd. Ze doen dat 'omdat ze denken dat het goed is voor hun land'. En hebben daarbij de aanname dat hun leugens achteraf gerechtvaardigd worden als de dreiging van buitenaf zichtbaar wordt. Dan kunnen ze laten zien hoe effectief ze daarmee afrekenden.

Die gedachte is afkomstig uit het boek Why Leaders Lie (2011) van John J. Mearsheimer, hoogleraar aan de Universiteit van Chicago. Het is een even fascinerende als ontluisterende studie naar de omgang van politici met de waarheid. Mearsheimer onderscheidt in zijn onderzoek allerlei soorten leugens: leugens tussen landen; leugens om de burger angst aan te jagen; strategische verhullingen; leugens om het eigen blazoen op te poetsen; leugens om een nationale mythe te creëren.

Wie terugdenkt aan de Russische inval in Oekraïne, aan de argumenten voor de Tweede Golfoorlog of de Turkse beschietingen van Afrin zou het niet verwachten. Toch is het volgens Mearsheimer zo: in de internationale politiek wordt veel minder gelogen dan tegen de eigen bevolking. Omdat liegen in internationale context veel ergere repercussies kan hebben.

Nog een opmerkelijke conclusie: leiders van westerse democratieën liegen meer dan dictators. Zij hebben de leugen nodig om hun kiezers te misleiden. Dictators kunnen naar andere middelen grijpen om aan de macht te blijven.

Hoe past Zijlstra in dat patroon? Met het datsja-verzinsel, verteld op een VVD-congres in mei 2016 in Leeuwarden, hield hij zijn eigen achterban voor de gek. Dat strookt dus met de bevindingen van Mearsheimer. Tegelijk schoffeerde hij de Russen, wat haaks staat op de gedachte dat liegen in internationaal verband zeldzaam is.

De aard van Zijlstra's leugen lijkt wel te passen in de typologie. Dit was een verhaal om de burger angst aan te jagen, fear mongering noemt Mearsheimer dat. Angst voor Poetin in dit geval, die Zijlstra al in 2006 zijn plannen voor een herstel van Groot-Rusland zou hebben ontvouwd, en met de inval in de Krim een eerste stap in die richting zette.

Zijlstra stond anders dan Rutte niet bekend als een man die de waarheid aan een elastiekje met zich meetrok. Beeld Freek van den Bergh

Overlevingsstrategie

Wellicht is het nog een graadje ingewikkelder. Zijlstra kan de urgentie van zijn boodschap er achteraf aan hebben toegevoegd, toen hij begreep dat hij door de mand zou vallen. Dan was het geen leugen om het land te beschermen maar om de eigen conduitestaat op te poetsen, om later geloofwaardig te zijn als minister van Buitenlandse Zaken. Zijlstra zelf is de enige die daar duidelijkheid over kan geven.

'De mens liegt om te overleven, dat is darwinistisch', zegt Ellen Rutten, hoogleraar Russische en Slavische studies aan de Universiteit van Amsterdam, en auteur van het boek Sincerity after Communism. Zij noemt het beroep dat Zijlstra op het landsbelang deed typerend voor deze tijd. 'Dit is in lijn met het post truth medialandschap. Daarin weegt emotionele overtuigingskracht zwaarder dan objectieve waarheid. Zijlstra reageert modern: niet naar de ander wijzen, maar je onoprechtheid toegeven en acceptabel maken. Kijk hoeveel moeilijker Bill Clinton het had met zijn ene leugen over Monica Lewinsky, dan Donald Trump nu met een dagelijkse portie alternative facts.'

Dat de waarheid zo ter discussie staat, wijt Rutten aan wat ze 'mediatisering' noemt. 'Het is nu echt heel anders dan zeg dertig jaar geleden. Alles wat gebeurt wordt vastgelegd, ook in de politiek.'

Zijlstra stond - anders dan Rutte - niet bekend als een man die de waarheid aan een elastiekje met zich meetrok. Zijn imago was dat van een houwdegen, die de waarheid soms uit pure bewijsdrang een flinke tik gaf. Dan sprak hij over vluchtelingen die hierheen kwamen voor gratis borstvergrotingen en ooglidcorrecties. Dan hakte hij gretig in op de Hema omdat die de paaseitjes lente-eitjes zou gaan noemen.

De leugen werd de afgelopen dagen een YouTube-hit; het videoverslag van het bewuste VVD-partijcongres staat online. Wie wilde kon eindeloos terugzien hoe dat moet: liegen of het gedrukt staat. Je ziet Zijlstra met al zijn details, zijn priemende blik en geoliede presentatie - dit was een grondig voorbereid verhaal. Die opname zal niet weinig hebben bijgedragen aan zijn val. Zo ziet liegen er dus uit: niet van echt te onderscheiden.

Het maakt de val van Zijlstra uniek. Doorgaans sneuvelen politici op een parlementaire leugen. Dan hebben ze de Kamer 'verkeerd of bewust onvolledig' geïnformeerd. Denk aan Opstelten en Van der Steur, die verstrikt raakten in een web van hele en halve leugens rond de bonnetjesaffaire. Dat valt in de categorie 'doodzonde' waarover Rutte in het debat van dinsdag sprak. Die doodzonde herkende hij bij Zijlstra niet, die buiten het parlement en zonder druk van buitenaf had gelogen. Over een kwestie - en daar zit de blinde vlek van Rutte - die wel degelijk diplomatieke en dus politieke repercussies kon hebben.

Tekst gaat verder onder de video.

'Belubberen' en 'draaien'

Hooguit twintig jaar geleden deed de leugen zijn intrede op het Binnenhof. Niet dat tot op dat moment nooit gelogen werd. Romme (KVP) zei het al: vertel altijd de waarheid, de volle waarheid; doch nimmer de volledige waarheid. Maar parlementariërs werkten om de leugen heen. Als Marcel van Dam vond dat Ruud Lubbers een loopje met de koopkrachtcijfers nam, sprak hij over 'belubberen'.

In 2003 legde de leugen dat masker van halve waarheid af. Het was in een Kamerdebat met de informateurs Leijnse en Donner, die hun opdracht hadden zien mislukken. Wouter Bos stond bij de interruptiemicrofoon en weet de mislukte formatie aan het feit dat de christen-democraten wilden dat de PvdA de uitkeringen zou verlagen. Maxime Verhagen, fractieleider van het CDA, kon het vanuit zijn Kamerbankje niet meer houden en riep: 'Leugens, leugens, leugens'. Voor zover bekend is dit de eerste keer dat het woord - op aandringen van Femke Halsema - in de Handelingen kwam.

Daarna ging het snel. Jan Peter Balkenende koos in zijn aanval op Bos in de campagne van 2006 nog de omfloerste variant: 'U draait en u bent niet eerlijk.' Oud-minister Jan Pronk had minder last van scrupules toen hij premier Balkenende in 2007 'een leugenaar' noemde, vanwege de argumenten voor de invasie van Irak. Sharon Gesthuizen (SP) maakte in 2010 staatssecretaris Frank Heemskerk van Economische Zaken voor leugenaar uit omdat hij zei dat de werkgelegenheid bij de posterijen onder druk stond door internet.

Vooral Geert Wilders droeg bij aan verdere woordinflatie. In 2015 noemde hij Rutte vanwege diens belofte dat er 'geen cent meer naar de Grieken' zou gaan 'de Pinokkio van de lage landen. Zijn neus raakt inmiddels tot in Athene.' Een jaar later twitterde hij een plaatje van Rutte met Pinokkioneus. Bij het debat over de regeringsverklaring van Rutte III in oktober volgde de overtreffende trap: de premier was 'de grootste leugenaar die Nederland ooit heeft gekend'.

Ieder zijn waarheid

Blijft de vraag of er echt meer wordt gelogen op het Binnenhof. Het Reformatorisch Dagblad bracht met vooruitziende blik begin dit jaar een serie over leugen en waarheid in de politiek. Geen van de politici die aan het woord komen, denkt dat de leugen terrein wint. Liever leggen ze nog eens uit dat liegen een rekbaar begrip is. 'De waarheid van de een is niet de waarheid van de ander', zegt Denk-leider Tunahan Kuzu. Toen bij een koosjer restaurant in Amsterdam een ruit werd ingegooid, ging het volgens Kuzu om een impulsieve actie. Terwijl de mannen die in Enschede molotovcocktails naar een moskee gooiden, wel degelijk terroristische bedoelingen hadden. Ook Martin Bosma (PVV) legt een verband tussen waarheid en overtuiging. Volgens hem wordt er gelogen over de mens als dominante factor bij klimaatverandering, en over de gevaren van islam en massa-immigratie. Ook noemt hij het een leugen dat Zwarte Piet racistisch zou zijn. 'Ik scheer soms wel graag langs de rand van de waarheid', bekent hij.

Zelfs in streng christelijke hoek bestaan schemerzones. ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers zegt als politicus nog nooit bewust onwaarheid te hebben gesproken. Zijn partijgenoot Carola Schouten verklaarde eerder in Trouw: 'Er ligt een grijs gebied tussen liegen en de waarheid niet helemaal recht doen, en ik merk dat die ruimte in de politiek behoorlijk wordt benut. Ook door mij, natuurlijk.'

Toenmalig CDA-lijsttrekker Jan-Peter Balkenende en PvdA-collega Wouter Bos in 2003, tijdens het lijsttrekkersdebat in de Erasmusuniversiteit in Rotterdam. Beeld anp

Nu de ChristenUnie aan de macht is, zal die ruimte alleen maar meer worden opgezocht. SGP, Partij voor de Dieren of de PVV van na het gedoogkabinet hoeven zelden externe druk te ervaren om te liegen; oppositiepolitici kampen hooguit met een partijlijn die niet de hunne is. Hoe dichter bij de macht, hoe meer de werkelijkheid een schemerzone wordt. Het is niet voor niets dat bij veel van de verhalen over rekkelijke waarheden premier Rutte betrokken is; hij draagt door het gewicht van zijn functie de waarheid als bewegend doelwit met zich mee. Al is het maar omdat hij de man is die gedane beloften kan inlossen. Slaagt hij daar niet in - denk aan de duizend euro voor elke Nederlander, aan Volkert van der G. die nooit op vrije voeten zou komen - dan veranderen die beloften met terugwerkende kracht in leugens.

Een landsbestuur dat geen dominante ideologische richting kent, zal vaker naar die schemerzone worden gelokt. Verschillende werkelijkheden moeten op elkaar worden afgestemd. Daartussen gapen grote kieren. Een coalitie is gebouwd op compromissen die ver verwijderd kunnen zijn van het partijstandpunt. De 'gewone Nederlander' van de VVD is een ander dan die van D66, CDA of CU. Rutte is de man die deze kieren moet dichten en daarbij blootstaat aan de verleiding dat te doen door de werkelijkheid op te rekken. In een politiek bestel dat is gebouwd op louter pragmatisme en overlevingsdrang is het moeilijk daar weerstand aan te bieden.

Hoe dichter bij de macht, hoe meer de werkelijkheid een schemerzone wordt. Beeld Rhonald Blommestijn

Premier Rutte's soepele omgang met de waarheid

Mark Rutte heeft een bijzondere verstandhouding met de waarheid. Wanneer een van zijn kabinetsleden of getrouwen op een leugen wordt betrapt, grijpt hij steevast naar de omgekeerde verrekijker. Zo deed hij dat met Verheijen, Opstelten, Teeven, Hennis en nu weer met Zijlstra. Een reflex om de schade te beperken.

Die houding nam hij ook aan tijdens het Kamerdebat. Waar de Kamer, maar ook Zijlstra zelf, over 'leugens' sprak, had de premier een andere woordkeus. 'Halbe heeft gejokt', vond de premier. Dat had hij ingeschat als 'een zonde, maar geen doodzonde'.

Met die woordkeus bleef Rutte trouw aan zijn standaardrepertoire: rommelen met de schaalverhoudingen. Soms blaast hij iets op: dan zegt hij 'pleur op' tegen Turkse jongeren of 'Dikke Ik' tegen ondernemers die alleen aan zichzelf denken. Liever maakt hij de dingen kleiner. Zo wist hij het debat over de Teevendeal, waarin de oppositie wantoestanden bij Justitie aan de orde wilde stellen, terug te brengen tot een technische kwestie over een betaalbewijs dat kwijtraakte.

Rutte verkeert al zo lang in het centrum van de macht, dat hij op het Binnenhof de ultieme gids is in de schemerwereld van leugens, bedrog, halve waarheden en weglatingen. Een vroeg voorbeeld uit 2006 staat op video. Rita Verdonk en Rutte zijn verwikkeld in een strijd om het partijleiderschap van de VVD. Verdonk heeft zojuist bekendgemaakt dat ze uit de fractie stapt, maar lid blijft van de VVD. Een woordvoerder van de VVD beaamt dat, en zegt dat Rutte 'aan een statement' werkt. Dan verschijnt Rutte. Als een journalist vraagt wat hij ervan vindt dat Verdonk partijlid blijft, zet Rutte zijn meest verbaasde blik op: 'Wat zegt u nu, blijft ze lid van de VVD?' Om als hij de verbouwereerde reacties ziet, snel door te schakelen: 'Natuurlijk wist ik dat.'

Is dat liegen alsof het gedrukt staat? Rutte zelf zal het ontkennen. Ik hield me van de domme, zal hij zeggen. Maar wat zijn de gevolgen voor de politieke cultuur als de premier zo'n soepele relatie met de waarheid heeft?

Premier Mark Rutte tijdens de persconferentie na de wekelijkse ministerraad. Beeld anp

De reeks is bijna eindeloos uit te breiden. Met de mediatraining die hij nooit zou hebben gehad, met de duizend euro die elke Nederlander erbij zou krijgen, met het glasharde ontkennen dat hij voor een verhoging van het eigen risico in de zorg zou zijn.

De grote vraag is nu of hij werkelijk pas in de week van 29 januari hoorde dat Zijlstra zichzelf in de nesten had gewerkt. En of het inderdaad klopt dat hij daarover met niemand sprak. 'Daaraan heb ik geen precieze herinnering', was zijn formulering in het debat.

Op het Binnenhof staat de premier bekend als een man met een geheugen dat jaloersmakend accuraat is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.