'Liegen is breinfalen'

In rechtszaken wordt veel meer gelogen dan je voor mogelijk houdt, stelt wetenschapsfilosoof Ton Derksen. Dat is niet te rechtvaardigen, maar wel begrijpelijk. 'Ook scoringsdrift speelt daarbij een rol.'

De super-procureur-generaal belde hem persoonlijk op. Helaas, een leescommissie van maar liefst zes mensen kon in zijn boek Leugens over Louwes geen nieuwe feiten ontdekken over de Deventer moordzaak. Discussie gesloten.


Ton Derksen ontdekte 31 leugens die tijdens deze strafzaak zijn gemaakt, veelal door medewerkers van het Openbaar Ministerie. Hij vroeg om een reactie op die leugens, maar de super-PG bleef herhalen: helaas, niets nieuws, wat het OM betreft. Dit werd twee dagen later bevestigd in een officieel persbericht.


'Ik had een slimmere reactie verwacht', zegt Derksen. 'Door steeds te herhalen dat je de moeite hebt genomen het boek te lezen, wekt de super-PG de indruk: wij staan open voor kritiek, wij hebben heel erg ons best gedaan, ons valt niks te verwijten. Hij had natuurlijk moeten zeggen: interessant boek, mooi materiaal voor een herzieningsverzoek bij de Hoge Raad, maar wij willen niet treden in een discussie die daar gevoerd moet worden. Dan had hij niet hoeven fantaseren dat er niets nieuws in staat.'


Wetenschapsfilosoof Ton Derksen is gespecialiseerd in waarheidsvinding en leugenachtigheid. Hij is de man die de tot levenslang veroordeelde 'Engel des doods' Lucia de Berk vrij kreeg nadat hij een boek had gepubliceerd over misstanden tijdens haar proces. Na de publicatie nodigde het gerechtshof in Den Bosch hem uit om zijn visie op de zaak-Lucia de Berk en de Deventer moordzaak te komen geven. Om die reden dook Derksen in de processtukken over Ernest Louwes, die voor de Deventer moord is veroordeeld. Derksen stuitte al snel op drie onwaarheden van het OM.


'Ik dacht: ik schrijf een boekje over die leugens - leuk. Maar toen ik de zaak nader bestudeerde, viel m'n pet af. Bij elk nieuw hoofdstuk kwamen nieuwe leugens tevoorschijn. En geen kleintjes hoor. Zes van die leugens vormen de basis waarop het hof in Den Bosch Ernest Louwes tot 12 jaar cel heeft veroordeeld. Ik durf te beweren dat hij zonder die leugens was vrijgesproken.'


Wie hebben volgens u gelogen?

'De advocaat-generaal uit Den Bosch is de absolute topscorer met 14 leugens. De officier van justitie in Zwolle is een goede tweede met 6, de advocaat-generaal in Arnhem vertelde er 3. Getuigen van het Nederlands Forensisch Instituut hebben 5 keer gelogen en drie andere deskundigen elk één keer. Maar wel over cruciale feiten.'


Waarom zouden ze dat doen?

'Het OM is in mijn ogen niet altijd per se op zoek naar waarheidsvinding, maar eerder naar een hoger goed, namelijk de samenleving behoeden voor terugkeer van een zware misdadiger. In dat nobele streven, een officiële term daarvoor is noble cause corruption, wil je de waarheid wel eens een handje helpen, bijvoorbeeld door ontlastende informatie achter te houden. Omdat je zeker meent te weten dat de verdachte de dader is. Ik heb dit overigens ooit verteld tegen een groep officieren van justitie die me hadden uitgenodigd om te komen spreken. Toen ik over noble cause corruption begon, kwam er ontzettend veel agressie op me af. Voor hen is dat een verschrikkelijk idee, hun integriteit wordt aangevallen. Maar dat is niet mijn punt. Het is juist je integriteit ten aanzien van dat hogere doel dat je nastreeft - de samenleving redden van een moordenaar - dat maakt dat je de veroordeling een handje helpt.


'En ik ben meerdere malen gewaarschuwd dat ook scoringsdrift een rol speelt. Een juridisch proces is een strijd, en winnen is natuurlijk datgene waaraan je plezier beleeft. Winnen is goed voor je carrière. Overwinningsdrang schept een afstandelijkheid ten aanzien van de belangen van de verdachte. In de zaak-Lucia de Berk hield Lucia's advocaat een sterk pleidooi waar niemand omheen kon. Zo sterk dat zelfs de aanklager hem feliciteerde. Toch werd ze veroordeeld. De aanklager reageerde blij verrast met de opmerking: zullen we een kop koffie gaan drinken? Zonder zich kennelijk zorgen te maken over de veroordeelde.'


Juristen worden op karaktertrekken als vastberadenheid uitgekozen, stelt Derksen, en het Openbaar Ministerie zou zich moeten afvragen of dat goed is. 'Ik sprak een hoge functionaris bij wie aankomend officieren van justitie solliciteren. Hij had mijn boek gelezen, Het OM in de fout, en zei: hé, wij letten helemaal niet op waarheidsvinding - wij zoeken iemand die kordaat kan optreden, die tegen spanning kan, die afstand kan nemen, zich niet laat beïnvloeden. Het OM kiest dus geen reflexieve denkers, maar flinkerds van het type: we zorgen dat-ie achter slot en grendel komt, bam, deur dicht, volgende zaak.'


Waarom zouden deskundigen in een rechtszaak liegen?

'Amerikaans onderzoek wijst uit dat deskundigen vaak op de hand zijn van degene die hen uitnodigt - wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Deskundigen denken dat ze onafhankelijk zijn en zich niet laten inpakken, en dat menen ze oprecht, maar de dynamiek voor het hof maakt dat je op de eerste plaats al kijkt vanuit het perspectief van degene die om je expertise heeft gevraagd. Bovendien is het heel moeilijk om tegen iemand die jou met groot respect bejegent, te zeggen: ik ben het niet met u eens.


'Als het OM je iets voorlegt, is de visie van het OM het eerste conceptueel kader waarmee je kijkt. Een groot deel van je denkproces verloopt instinctief. Je denkt dat je slim bezig bent, dat je je denkproces volledig stuurt, maar dat is niet zo. Als jij denkt: hij zou de dader kunnen zijn en ik ga dat nu onderzoeken, gaat je brein er al stilletjes van uit: hij heeft het gedaan. En dan ga je tot het gaatje om dat te bewijzen. Dat heeft niets met een slecht karakter te maken; zo werkt je brein nou eenmaal. Ook is je brein veel beter in het vinden van argumenten voor dan tegen iets. Dat is een empirisch feit. Als je een idee hebt, levert je brein daarbij onmiddellijk argumenten. Je brein bedondert je; het ziet een eerste indruk als waarheid. En dat neem je zelf ongemerkt over. Daarom moet je altijd tegenspraak organiseren. Denken: het is niet zo. Dat is heel vermoeiend, want het gaat tegen je natuur in.


'In de zaak-Louwes hebben deskundigen de wildste dingen beweerd. Degene die kwam vertellen over de meteorologische omstandigheden op de dag van de moord, blijkt een belangrijke conclusie zelfs op een verkeerd weerbericht te hebben gebaseerd, namelijk dat van 20 december 1999 in plaats van 23 september 1999. Dat is drie maanden verschil. Drie máánden.'


Spreekt u zo'n deskundige daar op aan?

'Nee. Ik weet uit mails die ik krijg doorgestuurd dat hij zich niet meer met deze zaak wil bemoeien. Ook een heel menselijke reactie: niet je fout erkennen, maar je terugtrekken. Ik zag het in de zaak-Lucia de Berk: een toxicoloog zat er helemaal naast. Ik dacht: die herziet zijn standpunt, maar dat doet zo iemand dus niet. Dat heet belief perseverance - geloofsvolharding noem ik het. Het is ongelofelijk moeilijk om een standpunt te herzien. Ik heb dat zelf ook ervaren toen bleek dat een van mijn analyses in de zaak-Louwes volgens een kenner niet kon kloppen. Ik heb er een week over gedaan om dat te accepteren. Het is een kwestie van te veel zelfvertrouwen, van de gedachte: ik heb dat goed gedaan, ik weet het zeker.'


Of je denkt: ik zat er vreselijk naast, maar dat hoeft niemand te weten dus ik trek mijn handen ervan af.

'Dat kan ook. Dan heb je het over ego's. Maar ik probeer fouten niet meteen te duiden als karakterfalen of ijdelheid, want dan stokt de discussie. Bovendien denk ik dat een heleboel mensen oprecht menen dat ze gelijk hebben. Ook niet onbelangrijk: aan ego's kun je weinig verbeteren, maar fouten kun je herstellen. Je kunt beter wijzen op systematische fouten die onvermijdelijk worden gemaakt, dan zeggen: jij bent een verwaande kwast.'


Derksen voelde zich na de vrijlating van Lucia de Berk uitgedaagd door het Openbaar Ministerie, dat zei: in deze zaak zijn dingen misgegaan, maar in andere zaken gebeurt dat niet. De wetenschapper ploos daarom ook de processen van Louwes, de Schiedammer parkmoord en de moordzaken-Sweeney en -Haalboom uit. Hij constateerde: de fouten zijn structureel. In al die zaken is volgens hem gelogen, misleid en bewijsmateriaal achtergehouden.


'Niets menselijks is officieren vreemd. Zij zoeken vooral naar materiaal dat hun oordeel bevestigt. Ook wordt willekeurig onder deskundigen gewinkeld. Niet per se de beste wordt uitgenodigd, maar degene die al bekend is en die waar voor zijn geld heeft geleverd. In de zaak-Lucia de Berk heeft een statisticus enorm geblunderd. Hij werd daarna voortdurend uitgenodigd in andere zaken. Niet vanwege zijn deskundigheid - want er zijn veel betere statistici - maar omdat hij zo prettig overkomt. Hij won gemakkelijk van de deskundigen van de verdediging - een stel opgewonden standjes, die veel betere argumenten hadden maar niet goed uit de verf kwamen.'


De Schiedammer parkmoord leidde tot nieuwe richtlijnen voor waarheidsvinding door politie en Openbaar Ministerie, en tot de instelling van de CEAS, de commissie die justitiële dwalingen moet onderzoeken.

'In grote zaken organiseert men nu tegenspraak. Ik weet dat het bij de politie echt om tegenspraak gaat, daar daagt men elkaar uit, en dat het bij het OM vooral betekent dat een ander vragen mag stellen en meelezen. Het grappige is: ik ben drie jaar geleden door toenmalig super-PG Harm Brouwer uitgenodigd om het Openbaar Ministerie over tegenspraak te komen onderrichten, zoals ik dat ook bij rechters en de politie heb gedaan. Ik leer mensen hoe je cognitieve instincten herkent en alternatieve denkscenario's ontwikkelt. Dat was de bewuste dag waarop ik al die boze officieren over me heen kreeg. Ik heb er nooit meer iets van vernomen.


'Wat de CEAS betreft, is mijn ervaring dat het heel veel uitmaakt welke mensen je treft. De zaak-Lucia de Berk werd dankzij professor Groenhuysen heel snel en voortvarend opgepikt. Bij de zaak-Haalboom was men na een jaar nog niet eens met het onderzoek begonnen, en gaf men de politie daarvan de schuld. Het is verbijsterend hoezeer je in de juridische wereld afhankelijk bent van personen, die elk zo hun eigen belangen hebben.'


Wat is uw belang bij Ernest Louwes? Waarom wilt u hem vrijpleiten?

'Ik heb geen belang bij hem. Ik heb me zelfs verre van hem gehouden, zoals ik in de zaak-Lucia de Berk bewust het contact met Lucia heb vermeden, zelfs toen ze me per brief verzocht om contact. Mijn enige belang is wetenschappelijk; ik ben geïnteresseerd in waarheidsvinding en leugenachtigheid. In de zaak-Louwes begon ik met drie leugens en ik heb er uiteindelijk 31 gevonden - twee leugens in voetnoten niet meegerekend. Dus ik ben goed aan mijn trekken gekomen.'


Dus Louwes heeft het niet gedaan?

'Toen ik aan dit onderzoek begon dacht ik: hij zal het wel gedaan hebben. Nu ben ik overtuigd van het tegendeel.'


Wie heeft het wel gedaan?

'Daar heb ik me niet mee beziggehouden. Het zou onverantwoord zijn wanneer ik, een doodgewone burger, een schuldige ga aanwijzen. Ik voel overigens überhaupt niet de behoefte om schuldigen aan te wijzen. Ik ben niet op mensenjacht; daarom heb ik mijn boek goeddeels geanonimiseerd.'


Wat hoopt u wel te bereiken?

'Ik wil dat mensen beseffen dat ons rechtssysteem feilbaar is, en dat rechters zich realiseren dat er veel meer wordt gelogen dan je voor mogelijk houdt.


'Louwes' advocaat Geert-Jan Knoops is bezig met een herzieningsaanvraag op basis van nieuwe dna-gegevens, maar ik vrees dat hij het niet redt met dna alleen, want Louwes is op meerdere punten veroordeeld. Ik hoop dat mijn bevindingen in die herzieningsaanvraag een waardevolle bijdrage kunnen leveren.


'Toen ik ontdekte dat niet Louwes, maar juist vele anderen tijdens het proces hebben gelogen, dacht ik: ik móet dat rechtzetten. Ook in deze zaak heeft iemand jarenlang ten onrechte vastgezeten. Hij heeft zijn straf uitgezeten en loopt nu wel vrij rond, maar met het stempel 'moordenaar' groot op zijn voorhoofd. Onderschat niet wat dat met een mens doet.'


ZES MISLEIDINGEN WAAROP DE VEROORDELING VAN LOUWES IS GEBASEERD

1. Op de blouse van de vermoorde weduwe Wittenberg zat veel minder dna van Louwes dan door het Nederlands Forensisch Instituut werd beweerd, blijkt uit recentelijk vrijgegeven data van het NFI. Die geringe hoeveelheid kan gemakkelijk vreedzaam (handenschudden, vochtig spreken) zijn overgedragen. Het NFI stelde dat de hoeveelheid duidde op gewelddadig contact.


2. Wetenschappelijk onderzoek toonde al in 2004 aan dat zelfs die door het NFI genoemde grote hoeveelheid dna via vreedzaam contact (handenschudden, vochtig spreken) kan zijn overgedragen. Deze kennis is aan het hof onthouden.


3. Ernest Louwes werd in het proces gelokaliseerd op basis van een telefoongesprek. Dat kan zeer wel zijn gevoerd vanaf de snelweg A28, zoals hij beweert. Nieuwe gegevens tonen aan dat er op de dag van de moord een toestand van 'superrefractie' in de atmosfeer was, die contact tussen een mobieltje en een ver weg gelegen basisstation mogelijk maakt.


De deskundige die beweerde dat dit onmogelijk was, baseerde zijn conclusie op het weerbericht van de verkeerde dag (20 december 1999 in plaats van 23 september 1999).


4. In 1999 stonden tussen de A28 en Deventer geen 'honderden' telefoonbasisstations, zoals een deskundige heeft verklaard, maar maximaal 15, waaronder hooguit 4 en waarschijnlijk 3 van KPN. (Louwes had een KPN-abonnement).


5. Nieuwe verkeersintensiteitsgegevens van Rijkswaterstaat en logboeken van wegwerkzaamheden tonen aan dat er inderdaad een file was op de plaats en het tijdstip waarop Louwes zegt in een file te zijn geraakt. Dit verschaft hem een alibi.


6. Uit empirische gegevens blijkt dat bij niet-relationele moorden in de meeste gevallen geen dna van de moordenaar wordt gevonden. De afwezigheid van dna van een ander dan Louwes vergroot dus niet de waarschijnlijkheid dat Louwes de moordenaar is, zoals het NFI het hof voorhield.


Dit is een vereenvoudigde samenvatting van enkele van Derksens bevindingen. Meer ontdekkingen en een toelichting zijn te lezen op www.isvw.nl.


CV TON DERKSEN

1943 geboren in Meppel


1961-1969 studies geschiedenis, sociologie en filosofie


1974 promoveert op waarheidsvinding


1980-2005 hoogleraar algemene wetenschapsfilosofie en cognitiefilosofie in Nijmegen en Tilburg


2006 boek Lucia de B: een reconstructie van een gerechtelijke dwaling


2008 boek Het OM in de fout


2010 boek De ware toedracht


2011 boek Leugens over Louwes


Ton Derksen is gehuwd en heeft 2 kinderen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden