Liefdewerk, papier

De drie ton subsidie voor literaire tijdschriften stopt. Gaan die bladen dan gewoon door? Een rondgang.

Misschien is een lancering de slechtste timing die je je als nieuw literair blad kunt wensen, net nu staatssecretaris Halbe Zijlstra van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VVD) heeft aangekondigd de bijna drie ton subsidie voor literaire tijdschriften stop te zetten. Of is het toch handige, gratis reclame, nu er volop aandacht is voor dit uitstervende genre?

'We hadden geen idee dat dit ons boven het hoofd hing', zegt Erik Lindner, redacteur van het onlangs gelanceerde literaire tijdschrift Terras, dat twee keer per jaar zal verschijnen en zich 'dwars en internationaal' noemt. 'We gaan stug door. Deze tijdschriften zijn de radertjes in de machine van de literatuur. Maar we zullen erg creatief moeten zijn om per nummer geld in te zamelen.'

De enige reden voor de bezuinigingen die het ministerie noemt, is het geringe aantal lezers dat deze bladen trekken. Het oudste blad De Gids, opgericht in 1837, kan rekenen op 1.000 lezers per nummer, Hollands Maandblad trekt eveneens 1.000 lezers, en Awater 1.200. Literaire tijdschriften worden ook wel weggezet als kasplantjes, die nog weinig in de melk te brokkelen hebben als het gaat om het literaire debat. Raster van De Bezige Bij en Bzzletin van uitgeverij BZZTôH legden al eerder het loodje.

Een groep prominente schrijvers, onder wie Joost Zwagerman, Arnon Grunberg, Ramsey Nasr en Cees Nooteboom, is het met de bezuiniging niet eens. In een protestbrief aan de Tweede Kamer schrijven zij dat 'voor zowel gearriveerde als voor beginnende schrijvers een levendige omgeving van literaire tijdschriften van het allergrootste belang is', wat ook 'in de voorzienbare toekomst zo zal blijven'.

Maar fungeren literaire bladen nog steeds als kweekvijver voor aanstormend talent? Merijn de Boer, redactielid van Tirade, dat sinds 1957 wordt uitgegeven door uitgever Van Oorschot, vindt van wel. Zo komen bijna alle debutanten bij Van Oorschot binnen via een publicatie in Tirade, en bijna nooit via ingezonden manuscripten. 'Kijk maar naar dichteres Lieke Marsman die de C. Buddingh'-prijs heeft gewonnen, maar ook Gilles van der Loo en Sander Kollaard, die binnenkort bij ons debuteren.'

Lindner van Terras ziet vooral een belangrijke rol in het begeleiden van jonge schrijvers. 'Uitgevers hebben niet altijd tijd om met jonge schrijvers in het café te zitten om over hun werk te praten. Het noodzakelijke schroefje in het schrijfproces. Dat is van de buitenkant niet zichtbaar.'

Het Nederlands Letterenfonds keert jaarlijks 285 duizend euro uit aan twaalf literaire tijdschriften, waaronder twee Friese titels. Per papieren nummer is dat 1.500 euro, waar nog eens 30 euro per pagina bijkomt voor het honorarium van de auteurs. Voor het Letterenfonds is de zaak nog niet afgedaan. 'Directeur Henk Pröpper is in overleg met het ministerie', zegt Suzanne Meeuwissen die over de binnenlandse subsidies gaat. 'Naar ons idee is deze algehele subsidiestop te drastisch.'

Redden deze tijdschriften het zonder geld van het Rijk? Bij Hollands Maandblad heerst geen mineurstemming. 'We hebben al jaren een constant abonneebestand', aldus redacteur Bastiaan Bommeljé. 'Het grootste deel van de subsidie gaat op aan het honorarium van auteurs, die zal ik nu nog vriendelijker aankijken.' Bij De Gids is het toekomstperspectief nog minder rooskleurig. 'Penibel', noemt redactiesecretaris Esther Wils de situatie. 'We hebben nooit zonder steun kunnen bestaan en zijn driftig bezig andere fondsen te werven.'

Dat het geringe publieksbereik als enige reden wordt aangewend om de subsidie te stoppen, vinden de redacties vreemd. Het is immers nooit een vetpot geweest. De geschiedenis laat zien dat 20 duizend lezers het hoogtepunt was, decennia geleden. 'Dit is een kwetsbaar genre dat moeilijk is te exploiteren', aldus Meeuwissen.

'De tijdschriften in het archief van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL) trekken tienduizenden hits per jaar', zegt Esther Wils van De Gids. 'Het is een schatkamer die niet verjaart. Het huidige aantal abonnees zegt dus niet alles.'

Internet wordt genoemd als de boosdoener voor de tanende populariteit van de bladen. Met drukbezochte literaire blogs zoals De Contrabas, de Papierenman en de Reactor, zouden literatuurliefhebbers hun heil ergens anders zoeken.

Hoogleraar boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam Lisa Kuitert denkt dat ondanks de marginale rol van bladen, ze nog steeds een functie hebben die internet niet kent. 'Werken op papier geeft extra status aan een gepubliceerde tekst. Het is een extra stimulans voor beginnende schrijvers die het blad willen gebruiken om iets vast te leggen voor de eeuwigheid.'

En dan is er nog de tijd die er is om een maandblad te maken, tegenover de snelheid van het internet. 'Papieren tijdschriften bieden door de hoge drempel een kwaliteitsfilter', meent Bastiaan Bommeljé van Hollands Maandblad. 'Als ik iets in een stuk zie, gaan er rustig twaalf versies heen en weer.'

Als de subsidies wegvallen, zullen de tijdschriften zelf de broek moeten ophouden door andere potjes aan te boren. Dat is volgens Esther Wils van De Gids lang niet zo gemakkelijk. 'Voor korte-termijnprojecten kun je bij particuliere bronnen aankloppen, zoals de Gidslezing die in het verleden door het SNS Reaal Fonds bekostigd werd. Maar die fondsen lenen zich niet voor de structurele kosten van het maken van een tijdschrift.'

Henk Pröpper, directeur van het Nederlands Letterenfonds, blogde dat er volgens hem dan wel ook 'belastingmaatregelen moeten komen om het financiële engagement van burgers en bedrijven te vergroten.'

Bij Tirade zeggen ze dat er geen sprake dat het tijdschrift gaat verdwijnen. 'Wel moeten we een andere mecenas zoeken en bezuinigen, hier en daar', zegt Merijn de Boer. Voor uitgeverij Van Oorschot is het blad verliesgevend. 'Het is een idealistisch project. Maar Tirade hoort er gewoon bij. Het fungeert als een podium voor de uitgever. Toen J.J. Voskuil stierf, konden wij een themanummer maken waarvan er duizenden verkocht zijn.'

Hoewel Tirade weinig lezers trekt, krijgen ze nog steeds per jaar ruim 400 inzendingen van schrijvers. Iedere schrijver die zijn tekst instuurt, moet sinds kort eerst een exemplaar online bestellen. 'Hierdoor verkopen we aanzienlijk meer nummers dan eerder.'

Bastiaan Bommeljé werkt doorgaans 's nachts van half één tot half drie aan Hollands Maandblad, naast zijn werk als boekhandelaar-uitgever overdag en geschiedkundig onderzoeker 's avonds. 'Een literair blad staat of valt met mensen die er tijd in willen steken.'

Wat volgens hem niet wil zeggen dat literaire bladen koste wat kost behouden moeten blijven. 'Zeker niet. Subsidie kan stimuleren maar ook balsemen wat al dood is. Een tijdschrift is als een hond; als het niet meer kan terugbijten, moet je het een spuitje geven.'

-------------------

Hoewel Tirade weinig lezers trekt, krijgen ze nog steeds per jaar ruim 400 inzendingen van schrijvers. Iedere schrijver die zijn tekst instuurt, moet sinds kort eerst een exemplaar online bestellen

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden