Liefdesverdriet

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: rozenblaadjes.
*Johan Cruijff

Detail van Lorenzo Lotto: Portret van een jonge man in zijn studeerkamer, 1528-30.Beeld Gallerie dell' Accademia, Venetie

Er zijn van die momenten dat het handig zou zijn als je vrienden of collega's met wat attributen omgeven waren. Op momenten dat hun gezicht voor geen meter te lezen valt, bijvoorbeeld, en je je er ook niet toe uitgenodigd voelt naar hun stemming te vragen. De stiltes worden langer, iemand nog een biertje? Een beetje aanwijzing graag, symbolisch of concreet, dat er maar íéts verraden wordt van de stille bui waarin ze zich bevinden. Is het verdriet of ergernis? Angst of woede? Gaan we empathisch doen of een harde grap maken, welke actie zal het ijs breken, de lucht klaren?


Van die onleesbaarheid heeft de schilderkunst geen last. Een van de argumenten die vroeger werden aangehaald in de concurrentiestrijd tussen beeldhouwers en schilders is dat schilders de wereld rondom hun figuren ook kunnen weergeven, in tegenstelling tot beeldhouwers (die weer pochten dat hun figuren tenminste niet plat zijn). Een man kan op een schilderij in een nachtelijk landschap staan - dat gaat met een sculptuur toch stukken lastiger.

Attributen zijn de hints die kunstenaars geven van het leven en karakter van hun geportretteerden. Vaak genoeg is het een en al upperclass wat er aan spullen af te lezen is - dat we maar weten hoe belangrijk ze waren. Niet bij de extreem modieus geklede jonge man hier. Hij staat nonchalant aan zijn tafel in wat een studeerkamer wordt genoemd maar toch echt een vensterloos doorkijkje geeft naar een berglandschap. In een oogopslag is te zien dat hij een stilleven van doodgebloede liefde voor zich heeft liggen - iets wat je zelden tegenkomt in portretten. Een man met rozenblaadjes; wie zei dat er alleen strijdlustige macho's waren in de Renaissance?


Er is een tegenstelling tussen gezicht en blik, tussen 'face' en 'gaze', schreef de Ierse schrijver Colm Tóibín eens over Lorenzo Lotto's mannen. 'Het gezicht dat ze proberen in bedwang te houden en de blik waarin de controle verloren is, en in dat gevecht komt iets van dieper tevoorschijn, iets van het verborgen zelf, de persoonlijkheid, het lijden en de ongemakkelijke privacy.' De rozen geven het antwoord - al weet je het nooit zeker in de kunst natuurlijk. Maar je hoeft Citizen Kane niet te hebben gezien om te weten dat die blaadjes staan voor schoonheid, jeugd, en vooral de snelle vergankelijkheid van die twee.

Lorenzo Lotto: Portret van een jonge man in zijn studeerkamer, 1528-30; olieverf op doek; 97 x 110 cm.Beeld Gallerie dell' Accademia, Venetie

Verderop in Venetië alludeerde ook kunstenaar Herman de Vries daar al op, met een cirkel vol rozenknoppen in het Nederlands paviljoen. Die geur hing nog in mijn neus toen ik voor deze jonge man stond. De brief kan een liefdes- of afscheidsbrief zijn, de gouden ring en ketting kunnen aan hem zijn teruggestuurd door een geliefde. De sterkste aanwijzing voor dit subverhaal is het vreemdste ding in het schilderij: de hagedis. Die staat niet zo vaak in iemands studeerkamer - ook niet op schilderijen. De bekendste hagedis is van Caravaggio, die een mooie jonge jongen schilderde op het moment dat-ie gebeten wordt. Dat was zeventig jaar na dit schilderij, maar weinigen twijfelen eraan dat daar een betekenis van verlies en afwijzing op erotisch gebied mee werd bedoeld. Arme melancholische jongeman, zijn liefde wil hem niet meer. Op de achtergrond moeten jachtinstrumenten nog aan zijn mannelijkheid herinneren, het boek onderstreept zijn intelligentie. Maar ook de slimsten en sterksten worden niet behoed voor het verdriet van een verloren liefde. Bij hem is het tenminste zichtbaar - je zou hem zo een biertje in z'n hand willen drukken.
www.detailsofart.com

Inzoomen

Zoom zelf in op de rozenblaadjes, de gouden ring of de hagedis met de zoomtool hieronder.
Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden