Liedjesleverancier

Heinz Polzer, alias Drs P., is nog steeds ons aller taalvirtuoos en inspiratiebron voor een nieuwe generatie muzikanten. Een eerbetoon in het theater en een nieuwe cd-box benadrukken de kracht van zijn oeuvre.

Je kunt zijn archaïsche voorkomendheid zomaar tegen het lijf lopen in het Amsterdamse Pulitzer hotel. Een prettig correcte beleefdheid in driedelig pak die zich toch allereerst wil verontschuldigen voor het nare weer. 'Was het niet zo koud en winderig dan hadden we buiten aan een tafeltje kunnen zitten om daar op genoeglijker wijze onze conversatie te voeren.' In het café van het Amsterdamse Pulitzer is het ook prima toeven. Drs P., sinds zijn afscheid van de bühne in 1996 eigenlijk weer gewoon Heinz Polzer, woont in de buurt, is inmiddels kind aan huis in het hotel en wordt zelfs door het personeel liefkozend aangeduid als meneer Pulitzer. Hij komt er weleens een sigaartje roken. Híj mag dat. Maar voordat het zover is, moet er een geschikt plekje worden gevonden voor die genoeglijke conversatie.


Er volgt een schuifelende odyssee door het Pulitzer met Neêrlands bekendste en hoogstwaarschijnlijk oudste (92!) taalvirtuoos. Als we uiteindelijk stranden op een geschikt tafeltje, verzoekt hij de reporter, wijzend op zijn linkeroor, om aan zijn goede kant te komen zitten. Licht voorovergebogen, verzekert hij dat hij er volstrekt geen probleem mee heeft om geïnterviewd te worden. Al bekent hij dat de reden voor al die belangstelling rond zijn persoon hem ietwat duister voorkomt.


Ja, natuurlijk bij uitgeverij Nijgh & Van Ditmar komt een mooie verzorgde cd-box uit met bijna alle liedjes van de man die taalkundige spitsvondigheid en humor in de Nederlands kleinkunst naar het hoogste niveau hielp. De Zwitsers/Nederlandse tekstacrobaat had hits met klassiekers als Dodenrit (trojka hier, trojka daar), de Veerpont en leverde liedjes aan cabaretiers als Adèle Bloemendaal, Ivo de Wijs en Gerard Cox. De compilatiebox Drs P. Compilé Complé is nu het zoveelste deel in het project van uitgever Vic van der Reijt die al eerder liefdevol de Nederlandse liedkunst in cd-bloemlezingen vormgaf. Maar waarom uitgerekend nu? 'Hoogstens dat ze dachten: dan leeft hij waarschijnlijk nog.' Hij lacht haast onhoorbaar en kijkt schalks omhoog om te zien of zijn grapje doel heeft getroffen.


En dan niet alleen die box. Maandag vindt in de Kleine Komedie een heuse P-day plaats. Onder de titel Hoep Hoep Hiezee voor Drs P. wordt de collectie gepresenteerd en is er een ode waarbij diverse Nederlandse artiesten zijn liedjes zullen zingen. Leuk en niet leuk, vindt hij het. 'Ik zie een beetje op tegen de drukte en de levensgrote mogelijkheid dat iemand op mij toestapt en ik geen idee heb wie het is. Dan blijkt dat hij een boezemvrind van me is geweest - 35 jaar geleden. Dat kan voorkomen. Ik heb gelukkig twee trouwe vrienden aan mijn zijde en die zullen mij zoveel mogelijk beschermen tegen al te opdringerig intiem contact.'


Mot juste

Hij oogt breekbaar en het geheugen vertoont gaten. Maar het aller- allerlaatste dat hem waarschijnlijk zal verlaten is de drang om wat hij wil beweren zo zorgvuldig mogelijk te formuleren. Die combinatie levert soms momenten op waarin een geuit woord wordt opgevolgd door een seconden tellende stille zoektocht naar het volgende mot juste.


Hij heeft sinds 1996 niet meer opgetreden, heeft nog nauwelijks weet van wat er in de Nederlandse muziek gebeurt. Laat staan van het bijzondere feit dat Compilé Complé uitkomt op Topnotch, Neêrlands gerenommeerdste hiphopplatenlabel. Huismerk van de lage landen, net als hij. Sterker nog, zeventien jaar geleden was het eerste plaatje van Topnotch Spraakwater van rapper Extince. Die verbond toen al, verleden, heden en toekomst met zijn namecheck 'machtige, krachtige Drs P.-achtige rhymes die je bij blijven tot je 80ste verjaardag'.


Ja, ja, hij heeft wel eens gehoord dat hij mensen heeft geïnspireerd. 'Zoiets verneem je dan, daarna vergeet je het weer. Ik geloof niet dat mijn schrijfstijl vooral echt nagevolgd is, maar het zal zeker wel, ja prikkelend animerend gewerkt hebben op bepaalde figuren.'


Extince kent hij niet. Popmuziek? 'Ik mijd het zoveel mogelijk.'


Maar de doctorandus is de kwaadste niet en toont zich bereid te buigen over drie teksten van Lucky Fonz III, De Jeugd van Tegenwoordig - Pepijn van De Jeugd en Lucky Fonz treden beiden op in De Kleine Komedie - en het genoemde citaat van Extince. Gebogen over het papier: 'Is dit nu de echte rap?'


De meester is streng, maar relativeert ook. 'Gedeeltelijk doet het speels aan, maar het is niet opmerkelijk. Je kunt hier niet van een eigen stijl spreken en buitengewoon spiritueel kun je het ook niet noemen, maar het is goed bedoeld.'


En dan in perspectief. 'Kijk van mij is het kenmerk dat ik buitengewoon... zorgvuldig... en exact... formuleer en daarbij een wat voorvaderlijke toon aansla aangezien dat genre mij ligt. Ik houd van goed geconstrueerde volzinnen en ik houd ook van vondsten, maar het moet allemaal in een strikt kader passen.'


Oogrijm

De dichtregels die Polzer zich in de loop van zijn carrière heeft opgelegd, zijn voorwaar niet misselijk. Het moet niet alleen het oor behagen, ook oogrijm is strikt noodzakelijk. Dat wil zeggen dat 'au' niet op 'ou' mag rijmen, net zomin als 'ei' op 'ij'. Een absoluut ijkpunt voor vakmanschap en vormvastheid.


Maar als je zoekt, kun je hem betrappen op het overtreden van zijn eigen regels. Voor een in 1991 verschenen verzamel-cd schreef hij een gelegenheidsode aan de collectioneur waarin die tweebultige woestijnwezens omwille van het rijm worden gekoppeld aan het woord 'verzamelen'. Want: 'Ja, op den duur wordt toch verzamelen een weergaloos festijn. Een Arabier met duizend kamelen moet heel gelukkig zijn.' Dat is niet fout, dat is uiterst geestig en dus toegestaan want taal deelt de hegemonie met humor bij Drs P.


Binnen die strenge bijna rederijkersachtige taalwetten weet de meester zijn meestal banale of gruwelijke onderwerpen door een luchtige distantie een komische spitsvondigheid mee te geven.


Een Russisch gezin dat voortsnellend in een trojka door Siberië geheel het kroost aan de hongerig jagende wolven offert om heelhuids Omsk te halen. 'We mogen Pjotr wel waarderen om zijn eetbaarheid want daardoor raken wij die troep voorlopig even kwijt.' Zo'n bloedbad fleurt natuurlijk ook enorm op van het onderliggende polkaritme. Of De Commensaal waarin de zanger zich beklaagt over al die dode juffrouwen die in het trapportaal belanden nadat er een onderhuurder in huis werd genomen. De verongelijkte uitsmijter: 'Zo'n juffrouw hoort in het kanaal maar niet bij ons in 't trapportaal.'


Het is een hogere vorm van tongue in cheek mede mogelijk gemaakt door de soepelheid van de taal. En aan die soepelheid hebben we het te danken dat het Nederlands erfgoed een ode herbergt aan Sla als ook een uitvoerige behandeling van het verschijnsel Baardmijt. Het is de taal die het mandaat heeft bij Drs P., niet het onderwerp.


'Mij heeft de Nederlands taal altijd bekoord. Ik heb er nog steeds ontzag voor. Als je haar goed bestudeert, en dat kun je ook doen via de literatuur, dan zie hoe rijk zij is, hoe plooibaar ook. Want dat is toch het kenmerk van de Nederlandse taal, dat je een zin op diverse manier kunt formeren en kleine losstaande woorden bij elkaar een grote betekenis kunnen hebben.' Hij noemt voor het gemak de uitdrukking 'nou en of'. 'Ik vind dat een heel charmante uitdrukking omdat het van drie eigenlijk weinigzeggende woorden een zeer sterk statement maakt. Dat is een van de wonderen, dat men met eenvoudige middelen een sterk effect kan sorteren.'


Ollekebollekes

Er volgt weer zo'n kleine stille zoektocht. 'Ik had wat meer speurwerk moeten verrichten, dan had ik u kunnen overstelpen met voorbeelden.'


Hij is minder actief nu. Hij schrijft voor zichzelf thuis en dan het liefst ollekebollekes. Een rijmvorm die hij in Nederland in 1974 heeft geïntroduceerd en die bestaat uit tweemaal vier regels waarbij de zesde bestaat uit een woord van zes lettergrepen. En de doctorandus zou de doctorandus niet zijn als hij de van oorsprong kinderversvorm niet naar een hoger plan had getild. In 2002 herschreef hij de Odyssee van Homerus in ollekebollekes.


'Op het oog is het heel simpel. Tweemaal vier regels maar in feite ongehoord... ja.. ehm.. ik zoek een passend bijvoeglijk naamwoord... acrobatisch bijna.'


Mag hij een recent voorbeeld geven?


Duizenden jaren reeds


bloeide ons Maya rijk


trots artistiek


hoog ontwikkeld en toen


kwamen de Christenen


allerafgrijselijkst


vuurwapens paarden


wat konden wij doen?


'Nou, dat is werkelijk een heel serieuze tekst terwijl het zo speels en dartel klinkt, vindt u niet?'


Nu we het toch over ollekebollekes hebben, hij schijnt zelfs zijn eigen grafschrift in ollekebollekevorm te hebben gegoten.


(Verbaasd opkijkend): 'Heb ik dat? Ik zou het niet durven tegenspreken. Ik weet er niets meer van. Het zal wel ergens zijn.'


Je voelt de lichte aandrang om dat interview in Het Parool van 2009 in herinnering te roepen waarin hij gewag maakt van zijn eigen ollekebollekegrafschrift; waarin hij zelf het laatste woord prijsgeeft: 'medegedeeld'. Maar je vermoedt dat dat een te grote aanslag zal zijn op zijn geheugen en waarschijnlijk zonder resultaat.


Zou hij het dan overwegen? Zijn eigen grafschrift opstellen?


Twijfelend: 'Het zou een uitdaging kunnen zijn, maar ik voel er eigenlijk niet zoveel voor.' Dat heeft niet zozeer te maken met een mogelijk misplaatst gevoel voor morbiditeit. 'Ik vind het wat theatraal om over je eigen dood te redeneren.'


Dat doen dichters doorgaans toch?


'Ik noem mezelf geen dichter. Iemand die zich dichter noemt die is, is... een aansteller.'


Hij declameert luid met die wankele antistem: 'Ik ben dichter!' En weer op gewoon volume: 'Het heeft iets theatraals. Aangezien ik rijm en schrijf ben ik taalkundig gesproken ook een dichter maar ik schrijf vooral verstandelijk en ga me niet te buiten aan gevoelskreten en ontboezemingen. Ik wil een redelijk intelligente en liefst ook vermakelijke tekst maken binnen dat heel strenge kader. Dat is de uitdaging. Ik beschouw dat niet als een gedicht. Ik noem het voor het gemak maar een tekst.'


U ziet wat u doet als ambacht?


'Juist.'


En een groot talent roept niet automatisch de drang tot ontroering op. 'Dat heeft nooit gespeeld. Dat is iets voor die zogeheten dichters die vooral betraand naar zo'n tekst zitten te turen. Neuh, onkies vind ik dat niet. Het etaleren van emoties mag ik niet onkies noemen. Dat zou te wreed zijn, te negatief. Ik vind het onwenselijk, ofschoon het je wel kan gebeuren dat je iets op een bepaalde wijze uitdrukt dat eigenlijk openhartig is en bepaalde lezers kan ontroeren. Ik streef niet naar dat resultaat.'


Het betekent niet dat hij geen diepe voldaanheid kan voelen over zijn eigen werk. Quartier Putain beschouwt hij als één van zijn beste 'producten'. 'Het begint tamelijk romantisch met een beschrijving van de Oudezijds Achterburgwal. Dan krijg je het refrein dat dat geheel relativeert en je met de neus drukt op de ontuchtige werkelijkheid van de Wallen. Dat bevalt me wel, dat conflict tussen twee elementen van hetzelfde nummer die toch eigenlijk met elkaar getrouwd zijn, als het ware.'


Pareltjes

Zulke pareltjes komen er niet meer. Drs P. is voorgoed Heinz Polzer. Hij is al lang liedjesleverancier af en het is de vraag of zijn ollekebollekes ooit gepubliceerd worden.


'Och, wie weet. Ik schrijf ze voor mijn plezier, maar ik vind ze bekwaam genoeg om ze te bewaren en ze eventueel aan een uitgever te vertrouwen.' Dan pauzeert hij weer en lijkt het alsof er een belangrijke herinnering zich omhoog worstelt. Het blijkt de ingesleten drang tot taalkundig perfectionisme. 'Ik bedoel natuurlijk TOE te vertrouwen.'


'Zijn teksten zijn supergoed'


Otto Wichers (Lucky Fonz III)


Waarom de Drs: 'Kees de Koning (platenbaas van Topnotch) had het een keer over hem en ik kende alleen maar de hits. Je weet wel: Heen en Weer en de Trojka. Ik heb een documentaire over hem gezien en ben me erin gaan verdiepen. In eerste instantie dacht ik dat hij een soort komiek was, maar het bleek veel meer dan dat. Ik moest wel even wennen aan die gekke kraakstem maar hij speelt supermooi piano. Een beetje jaren dertig jazzy. Die manier van spelen is een kunst die bijna verloren is gegaan. Funky ook. En die teksten. Technisch supergoed, heel erg afgemeten en doortimmerd. Dat precisiewerk, bijna als van een horlogemaker geeft het iets ambachtelijks, iets heel verzorgds, maar niet glad. Ik houd heel erg van die manier van liedjes schrijven.


Favoriete nummer:'Winterdorp. In een droevig lied geeft hij een beeld van een suf, saai en benauwend dorpje. Maar na die ellende zoomt hij uit en wordt het in de sneeuw opeens schilderachtig en zingt hij 'Dan is het knus. Dan is 't rustiek. Een mooie klus voor Anton Pieck.' Dat is briljant omdat je juist verwacht dat het andersom zou gaan, dat hij inzoomt aan het eind van het nummer.'


'Hij deed zelfs een beatbox'


Peter Kops (Extince)


Waarom de Drs: 'Die shout out in Spraakwater dateert nog uit de jaren tachtig. Ik zat nog in die fase waarin ik me had voorgenomen om nooit in het Nederlands te rappen. In de begindagen van Nederlandse hiphop moest alles in het Engels, want we gingen de wereld veroveren. Maar ik raakte wel geprikkeld door Nederlandse artiesten als Drs P, Robert Long en Koot en Bie. De inspiratie kwam en ik wilde de bui niet zomaar over laten gaan. Zo is Spraakwater ontstaan. Eigenlijk komt het allemaal door mijn vader. Die gaf me die Drs P. lp Over Land en Zee. Ik heb hem misschien twee keer gedraaid, maar ik herkende wel een soort taalvaardigheid. En die shout out 'machtige, krachtige Drs P. achtige' was ook heel erg bedoeld voor mijn vader. Zo van: Kijk eens pa, ik luister wel eens naar je.'


Favoriete nummer:'Tamales. Staat ook op Over Land en Zee. Een ode aan een soort Mexicaanse pannenkoek. Het grappige is, hij zingt daarop op een rapachtige manier, switcht van Nederlands naar Engels en doet zelfs een soort van human beatbox. Echt, ik stond met mijn oren te klapperen. Het klinkt als iemand die voor het eerst hiphop heeft gehoord en daar zijn eigen versie van heeft gemaakt. En dat in 1974!'


Ik heb hem nog live gezien'


Pepijn van Lanen (Faberyayo van De Jeugd van Tegenwoordig)


Waarom de Drs: 'Ik heb hem nog live gezien. Toevallig gaf hij, zestien jaar geleden, een optreden op mijn middelbare school. Mijn ouders waren allebei grote fans, dus ik kende zijn werk al. De man was toen al heel oud, maar die teksten en de melodie kwamen nog rap uit zijn mond en vingers. Het was heel tof. Het is nou ook weer niet zo dat ik hem ben gaan bestuderen, maar ik heb wel bewondering voor de manier waarop hij met taal omspringt. Het is knap dat je zo intens en heftig op hoog niveau met taal bezig kan zijn. Hij schijnt zelfs zo streng te zijn dat hij woorden met 'au' en 'ou' niet op elkaar laat rijmen. En tegelijk blijft het fris met een gezonde dosis humor zonder dat het ergens lollig wordt.'


Favoriet nummer: 'Broccoli. Inderdaad een loflied op de groente. Soms herken je er dingen in terug die we als Jeugd zelf hadden kunnen rappen. Als hij zingt 'Ja, de broccoli op Italiaanse borden is een loflied op het culinaire vak. Te geraffineerd voor buitenlandse horden die zich voeden met hun achterlijke prak.' Geweldig. En het is ook nog eens geraffineerd opgebouwd. In het eerste couplet de opzet, in het tweede werkt hij het uit en in het derde rondt hij af.'


Extince shout out in Spraakwater


Moet je horen. Machtige, krachtige, Drs P.-achtige


rhymes die je bijblijven tot je tachtigste verjaardag


klinken mooier dan een koor


Yo Nederland is één en al oor voor deze kletsmajoor


Doorboor jouw geslotenheid met de openheid van een diafragma


want je mag me


Ik zeg maar zo, zeg maar niks


Ik ben de E, X, T, I, N, C, E


Op 23/4 er een eerbetoon aan Drs P. in De Kleine Komedie: Hoep Hoep Hiezeevoor Drs P. Met optredens van onder anderen Maarten van Roozendaal, Gerard Cox, Jan Rot, Sef, Lucky Fonz III, Jan de Smet & Fay Lovsky, Faberyayo, Erik van Muiswinkel en Gé Reinders. Dan ligt ook de compilatiebox Drs P. Compile Complé in de winkel.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden