Liebe Grüße van het front

Het lijkt alsof ze in uniform op vakantie zijn in Nederland. We zien ze plezier maken op de Dam, ezeltje rijden aan de Noordzee, fietsen door een vlak landschap, klederdracht bewonderen in Volendam en arm in arm poseren met de burgerbevolking. Onderaan de kiekjes noteerden de Duitse soldaten na een geslaagd uitstapje vaak de namen van plekken en personen. Nederlandse mannen en vrouwen met wie ze poseren, worden vaak Freunde genoemd.


Collega's van de Wehrmacht die een paar duizend kilometer oostwaarts tegen het Rode Leger streden, gingen nooit met 'vrienden' op de foto. Zij legden op hun privékiekjes de barbaarse, raciaal inferieure Slavische mens vast. Een aan het oostfront geschoten serie heet Mineprobe: een Russisch vrouw doet dienst als mijndetector. We zien ook ongeschoren en ondervoede Russische krijgsgevangenen wezenloos voor zich uit staren. Op een ander kiekje uit het oosten graaft een man zijn eigen graf, op de foto ernaast ligt zijn stoffelijk overschot. Executies mochten officieel niet worden gefotografeerd, maar werden toch vaak voor het privé-album vastgelegd. Superieuren knepen een oogje dicht. Alleen op het fotograferen van gesneuvelde Duitse soldaten rustte een streng verbod.


Ruim tweehonderd privé-kiekjes van Wehrmachtsoldaten zijn te zien zijn op de tentoonstelling Vreemden in het vizier in het Legermuseum in Delft. Die foto's tonen in de eerste plaats een radicaal contrast in perceptie. Nederlanders worden door fotograferende soldaten gezien als broedervolk; Russen en Oekraïners zijn Untermenschen. Wat de propaganda hun heeft geleerd, nemen ze vervolgens waar in de praktijk. 'We hebben bewust gestreefd met de foto's het wereldbeeld van de Duitse soldaten te tonen', zegt tentoonstellingsmaker Frodo Terpstra.


In de jaren dertig van de vorige eeuw was fotografie in Duitsland al een populaire hobby. Soldaten die naar het front vertrokken, mochten van hun superieuren vaak hun Agfa- of Kodakcamera's meenemen. 'De legerleiding zag daarin een middel bij uitstek om het front en de Heimat met elkaar te verbinden', zegt Terpstra. Via zwart-witkiekjes konden de thuisblijvers met de avonturen van de soldaten meeleven. Vooral de Aga Box was een populair toestel. Deze beginnerscamera kostte destijds slechts vier Reichsmarken.


De soldaten aan het oostfront stuurden de rolletjes die ze hadden geschoten meestal naar huis. De collega's in bezet Nederland lieten ze vaak ter plekke ontwikkelen. Terpstra: 'Ze brachten de rolletjes gewoon naar Nederlandse fotozaken, zoals wij dat niet zo lang geleden ook deden.'


Duizenden albums vol kiekjes uit de jaren 1940-1945 verdwenen na de oorlog naar Duitse zolderkamers. Er was een soldaat die in 1947 uit Amerikaanse krijgsgevangenschap terugkeerde en zijn koffer vol foto's ongeopend op zolder zette. Die koffer is nu te zien in Delft.


Decennialang leek op het bestaan van de privéfoto's van het front een taboe te rusten. Dat werd een paar jaar terug doorbroken door onderzoeksters Petra Bopp en Sandra Starke, die na oproepen in plaatselijke Duitse kranten honderden albums verzamelden. Bijna allemaal waren die inmiddels in het bezit van de kinderen van de soldaten van toen, en moesten vaak uit de krochten van kelders of bergingen worden opgediept. Terpstra: 'Vroeg of laat, mag je aannemen, zou het meeste materiaal bij het grof vuil zijn beland.'


In 2009 stelden Petra Bopp en Sandra Starke de tentoonstelling Fremde im Visier samen. Twee jaar lang trok die door Duitsland. De Nederlandse tentoonstelling Vreemden in het vizier is op de Duitse gebaseerd, maar onderscheidt zich door tientallen in Nederland genomen foto's die speciaal door Terpstra werden geselecteerd. De vroegste foto's tonen gevechtshandelingen. Op een apart groot scherm worden in Delft kiekjes van het bombardement op Rotterdam van 14 mei 1940 geprojecteerd. De puinhopen zijn nog vers, op een brug ligt het lichaam van een gedode inwoner, elders is een Duits gevechtsvliegtuig neergestort. Na mei 1940 wordt de sfeer allengs gemoedelijker - althans op deze foto's. De Wehrmacht gaat fietsen en plezier maken aan het strand. Een Duitse soldaat verklaarde later: 'We voelden ons als toeristen - onwelkome toeristen.'


Vreemden in het vizier - Fotoalbums van Duitse soldaten uit de Tweede Wereldoorlog. Tot 29 juli te zien in het Legermuseum in Delft.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden